Jolanta Walusiak-Skorupa, Marta Wiszniewska
Instytut Medycyny Pracy w Łodzi

Opieka profilaktyczna jest pojęciem określonym w przepisach prawnych (ustawa o służbie medycyny pracy z 27 czerwca 1997 r., ostatnia modyfikacja 12 grudnia 2008 r.), oznaczającym ogół działań zapobiegających powstawaniu i szerzeniu się niekorzystnych skutków zdrowotnych, które w sposób bezpośredni lub pośredni mają związek z warunkami albo charakterem pracy.

Tak więc, zgodnie ze wspomnianą powyżej ustawą, opieka profilaktyczna nad pracownikami narażonymi na czynniki alergizujące powinna obejmować:
■ wykonywanie badań wstępnych, okresowych i kontrolnych przewidzianych w Kodeksie pracy,
■ ocenę możliwości wykonywania pracy lub pobierania nauki uwzględniającą stan zdrowia i zagrożenia występujące w miejscu pracy lub nauki,
■ monitorowanie stanu zdrowia osób pracujących zaliczanych do grup szczególnego ryzyka (...),
■ wykonywanie badań umożliwiających wczesną diagnostykę chorób zawodowych i innych chorób związanych z wykonywaną pracą,
o inicjowania i realizowania promocji zdrowia, a zwłaszcza profilaktycznych programów prozdrowotnych, wynikających z oceny stanu zdrowia pracujących,
o inicjowania działań pracodawców na rzecz ochrony zdrowia pracowników i udzielania pomocy w ich realizacji, a w szczególności w zakresie:
■ informowania pracowników o zasadach zmniejszania ryzyka zawodowego,
■ wdrażania zasad profilaktyki zdrowotnej u pracowników należących do grup szczególnego ryzyka,
■ tworzenia warunków do prowadzenia rehabilitacji zawodowej,
■ wdrażania programów promocji zdrowia,
o prowadzenia analiz stanu zdrowia pracowników, a zwłaszcza występowania chorób zawodowych i ich przyczyn oraz przyczyn wypadków przy pracy,

Badania profilaktyczne
Badania profilaktyczne to najczęściej realizowany obowiązek służby medycyny pracy. We „Wskazówkach metodycznych w sprawie przeprowadzania badań profilaktycznych pracowników” stanowiących załącznik nr 1 do rozporządzenia ministra zdrowia i opieki społecznej z 30 maja 1996 r. czynniki alergizujące nie zostały wyodrębnione jako osobna grupa. Można tam znaleźć tylko niektóre z alergenów zawodowych. I tak np. w przypadku narażenia na pył organiczny pochodzenia roślinnego i zwierzęcego schemat badań profilaktycznych powinien wyglądać następująco:
- badanie wstępne – ogólne badanie lekarskie ze zwróceniem uwagi na: wywiad w kierunku alergii, układ oddechowy, skórę; z badań dodatkowych należy wykonać RTG klatki piersiowej i spirometrię,
- badania okresowe – ogólne badanie lekarskie, w zależności od wskazań otolaryngologiczne i dermatologiczne; z badań dodatkowych należy wykonać spirometrię, a w zależności od wskazań testy skórne.
Pierwsze badanie powinno być przeprowadzone po roku pracy, a następne co 4 lata.
Zakres badań profilaktycznych w przypadku innych narażeń, w tym czynników chemicznych powinien być analogiczny do przedstawionego powyżej, natomiast częstotliwość badań okresowych w odniesieniu do czynników, które zostały przedstawione we wspomnianym Załączniku do rozporządzenia przedstawiono w tabeli 1.
UWAGI DO BADAŃ PROFILAKTYCZNYCH
Badanie podmiotowe
Wywiad przeprowadzany podczas badań profilaktycznych powinien być ukierunkowany na wykrycie objawów sugerujących chorobę alergiczną dróg oddechowych, spojówek i skóry (nieżyty nosa i spojówek, napadowy suchy kaszel, duszność, „gra w piersiach”, pokrzywka i inne zmiany skórne, świąd skóry).
Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na wczesne symptomy choroby alergicznej. I tak, napadowa duszność może być pierwszym objawem astmy oskrzelowej, zwłaszcza u narażonych na alergeny o małej masie cząsteczkowej. Z kolei u pracowników eksponowanych na czynniki o dużej masie cząsteczkowej, pełnoobjawową astmę poprzedza alergiczny nieżyt nosa oraz suchy napadowy kaszel. Ustalenie, czy kaszel jest objawem alergii dróg oddechowych wymaga przeanalizowania czy:
- pojawia się bez objawów infekcji, np. gorączki, odkrztuszania ropnej plwociny etc.,
- występowanie napadów kaszlu pozostaje w związku czasowym z ekspozycją zawodową. W zależności od rodzaju narażenia zawodowego objawy ze strony układu oddechowego mogą się pojawić natychmiast po rozpoczęciu pracy (alergeny o dużej masie cząsteczkowej) albo w formie izolowanej późnej reakcji alergicznej w 4-6 godzinie pracy (czynniki chemiczne), co w praktyce oznacza możliwość wystąpienia objawów już po opuszczeniu miejsca pracy,
- objawy ustępują w dni wolne od pracy. Poprawa stanu pracownika podczas urlopów, zwolnień lekarskich przemawia za zawodową etiologią objawów, należy jednak pamiętać, iż alergii zawodowej wywołanej czynnikami o dużej masie cząsteczkowej zwykle towarzyszy uczulenie na pospolite aeroalergeny, co oznacza, że objawy występują również poza środowiskiem pracy,
- wysiłek fizyczny, zimne powietrze prowokują występowanie objawów ze strony układu oddechowego, co wskazuje na istnienie nieswoistej nadreaktywności oskrzeli,
- napad kaszlu ustępuje po zastosowaniu krótkodziałających wziewnych beta2-mimetyków,
- nasilenie objawów ze strony układu oddechowego zmniejsza się po wdrożeniu leczenia przeciwzapalnego (wziewne glikokortykosteroidy).
Należy również pamiętać o poszerzeniu wywiadu o dokładny opis stanowiska pracy, związek czasowy pomiędzy ekspozycją zawodową a wystąpieniem objawów, czas trwania ekspozycji przed pojawieniem się objawów, czas dziennej ekspozycji czy też stosowanie środków indywidualnej ochrony (np. masek).

Badanie przedmiotowe
Badanie przedmiotowe ma na celu wykrycie istniejących objawów alergii ze strony układu oddechowego, skóry, narządu wzroku, jak również czynników ryzyka tych objawów. W związku z tym należy zwrócić szczególną uwagę na:
- zmiany skórne o typie pokrzywki, wyprysku, atopowego zapalenia skóry. Warto ocenić istnienie u pacjenta dermatografizmu;
- obrzęk, zaczerwienienia lub bladość błon śluzowych nosa, obecność wydzieliny, jej charakter – ropna, śluzowa, wodnista;
- przekrwienie spojówek, łzawienie oczu;
- występowanie objawów obturacji dróg oddechowych, tj. świsty czy wydłużenie fazy wydechowej szmeru pęcherzykowego ze znacznym osłabieniem szmeru. U pacjenta z dusznością należy zwrócić uwagę na wzmożony wysiłek oddechowy.

Badania kontrolne
Podczas wykonywania badań kontrolnych, czyli wykonywanych u pracowników, w stosunku do których orzeczono czasową niezdolność do pracy z powodu choroby na czas co najmniej 30 dni...

więcej w numerz 7-8/2010