Jolanta Walusiak-Skorupa, Agnieszka Lipińska
Instytut Medycyny Pracy w Łodzi

Problem jest poważny, gdyż populacja osób sprzątających stanowi istotną grupę wszystkich pracujących w wielu krajach, na przykład 3 proc. w USA, 4 proc. w Finlandii i aż 10 proc. kobiet pracujących w Hiszpanii to sprzątaczki.

Wykazano, że zwiększone ryzyko rozwoju astmy oskrzelowej wśród personelu sprzątającego istnieje w większości krajów europejskich. Szeroko pojęte sprzątanie zawodowe zostało uznane za przeważającą przyczynę rozwoju schorzeń układu oddechowego z dotychczasowo poznanych.

Charakterystyka narażenia zawodowego
W rozwoju astmy w grupie osób zawodowo sprzątających bierze się pod uwagę możliwość interakcji pomiędzy znanymi alergenami, będącymi składnikami środków czyszczących i odkażających (np. chloramina B, chloramina T, glutaraldehyd, czwartorzędowe związki amonowe, chlorheksydyna), a kurzem, komponentami mydeł, środków piorących, polerujących, rozpuszczalników, czy pestycydów.
Związki chemiczne o właściwościach czyszczących pełnią funkcję alergenów lub tzw. adiuwantów. Wzmocnieniu albo pojawieniu się odpowiedzi immunologicznej na inne alergeny sprzyjają szeroko rozpowszechnione surfaktanty. Ponadto, obecność substancji drażniących w składzie preparatów czyszczących, np. związków o właściwościach odkażających i zapachowych (np. pinen i limonen), może torować drogę zapalenia i rozwój uczulenia na inne składniki.
Działanie drażniące, odpowiedzialne za wystąpienie zespołu Reaktywnej Dysfunkcji Dróg Oddechowych (RADS), mają związki utleniające wybielaczy, substancje kwasowe i zasadowe, środki odkażające oraz składniki preparatów do czyszczenia dywanów. Opisano m.in. przypadek zastosowania środków do czyszczenia dywanów i tapicerek metodami wysokociśnieniowej aplikacji, co spowodowało uwolnienie i inhalację znacznej ilości chloru, powstałego w wyniku gwałtownego zmieszania podchlorynu sodu i kwasowych środków piorących. U pracownika chorego na astmę oskrzelową spowodowało to wystąpienie ciężkiego ataku choroby z następczym uszkodzeniem dróg oddechowych i rozwojem niewydolności oddechowej. Wiele podobnych przypadków ciężkiego uszkodzenia układu oddechowego wywołanego ekspozycją na pary chloru powstałe w wyniku zmieszania różnych środków czyszczących obserwuje się wśród pacjentów Kliniki Chorób Zawodowych i Toksykologii Instytutu Medycyny Pracy w Łodzi.

Czynniki ryzyka rozwoju astmy oskrzelowej u osób zawodowo sprzątających
Czas ekspozycji i poziom narażenia
Czynnikami predysponującymi do rozwoju astmy oskrzelowej, związanej etiologicznie z zawodowym sprzątaniem w pracy, są niewątpliwie czas ekspozycji na środki czyszcząco-dezynfekujące oraz poziom narażenia. Objawy astmatyczne mogą pojawiać się w wyniku jednorazowej masywnej ekspozycji na składniki środków czyszczących, jak również wskutek długotrwałego narażenia na ich niższe stężenia. Stwierdzono także, iż ryzyko wystąpienia nieżytu nosa i astmy zawodowej wzrasta wraz z czasem zatrudnienia w charakterze pracownika personelu sprzątającego.

Rodzaj i postać środka czyszcząco-dezynfekującego
Objawy ze strony dolnych dróg oddechowych występują najczęściej podczas dni roboczych (z poprawą w dni wolne od pracy) i są głównie związane ze stosowaniem rozcieńczonych wybielaczy, zawierających aktywne związki utleniające, sprejów emulgujących tłuszcze, atomizerów zapachowych i odświeżaczy powietrza.
Ekspozycja na niskie stężenia związków chlorowych jest zwykle bezpośrednio związana z natychmiastowym pogorszeniem czynności układu oddechowego (w tym m.in. ze spadkiem szczytowego przepływu wydechowego PEF), podczas gdy inhalowanie chloraminy w umiarkowanych stężeniach może powodować występowanie zarówno natychmiastowych, jak i opóźnionych reakcji astmatycznych. Z kolei amoniak i składniki środków wybielających zostały uznane również za najczęstsze substancje związane z rozwojem astmy oskrzelowej wśród sprzątaczy w USA.

więcej w numerze 10/2010