Beata Kręcisz, Marta Kieć-Świerczyńska, Dorota Chomiczewska
Pracownia Dermatologii Ośrodka Alergii Zawodowej i Zdrowia Środowiskowego
Instytutu Medycyny Pracy w Łodzi

Choroby skóry należą do jednych z częściej stwierdzanych chorób zawodowych. Wśród nich od wielu lat dominuje alergiczne kontaktowe zapalenie skóry i kontaktowe zapalenie skóry z podrażnienia. Do grup zawodowych obarczonych podwyższonym ryzykiem wystąpienia tych dermatoz należą osoby mające kontakt z czynnikami drażniącymi i alergizującymi skórę – fryzjerzy, sprzątacze, pracownicy ochrony zdrowia, przetwórstwa żywności itp.

Zmiany chorobowe lokalizują się zwykle w obrębie skóry rąk, stanowiąc istotne ograniczenia w kontynuowaniu zatrudnienia, jak również obniżając dotychczasowy komfort codziennego życia. Następstwa schorzeń powodują upośledzenie zdrowia fizycznego i psychicznego, niejednokrotnie trudności w kontynuowaniu kariery zawodowej, ograniczenia w podejmowaniu nowej pracy, problemy finansowe. Nie bez znaczenia są również określone skutki społeczno-ekonomiczne (koszty leczenia i odszkodowań, koszty absencji w zakładach pracy, zasiłków z tytułu niezdolności do pracy, utrata wykwalifikowanych pracowników na rynku pracy). Dlatego też we współczesnej medycynie i polityce zdrowotnej dużą uwagę poświęca się działaniom zmierzającym do prewencji chorób. Postępowanie profilaktyczne zostało uznane za równie, a niekiedy nawet bardziej istotne od leczenia powstałych zaburzeń zdrowia. Skuteczne działania prewencyjne wymagają długofalowej zintegrowanej strategii w zakresie postępu technologicznego, poprawy opieki medycznej nad osobami pracującymi, doskonalenia środków ochrony osobistej oraz właściwej organizacji stanowisk pracy. Ogół podjętych działań składa się na prewencję pierwotną, wtórną i trzeciorzędową.

Prewencja pierwotna
Prewencja pierwotna kierowana jest do osób zdrowych zatrudnionych w kontakcie z czynnikami uszkadzającymi skórę. Celem tych działań jest zapobieganie występowania zawodowych dermatoz w ogóle. Powszechnie wiadomo, że ograniczenie bądź eliminacja ekspozycji na czynniki szkodliwe stanowi najistotniejszy element profilaktyki chorób skóry. Redukcję czynników szkodliwych można uzyskać miedzy innymi poprzez wycofywanie z procesów technologicznych najbardziej uczulających i drażniących skórę związków chemicznych. Dobrym przykładem takich rozwiązań jest wprowadzenie do produkcji rękawic gumowych jako przyspieszaczy wulkanizacji merkaptobenzotiazoli lub tiokarbaminianów w miejsce silnie alergizujących tiuramów. W krajach skandynawskich od lat inaktywuje się siarczanem żelaza silnie uczulające chromiany obecne w cemencie, co wpływa na ograniczenie częstości uczulenia na chrom. W przypadkach braku technologicznych możliwości całkowitego wyeliminowania czynników szkodliwych wprowadza się regulacje prawne określające maksymalne dopuszczalne stężenie poszczególnych związków chemicznych obecnych w różnych produktach. Przykładem takich działań legislacyjnych w Unii Europejskiej jest Dyrektywa Niklowa (94/27/EEC) ściśle precyzująca dopuszczalną ilość niklu uwalnianego z przedmiotów metalowych bezpośrednio przylegających do skóry lub regulacje określające maksymalną zawartość parafenylenodiaminy w farbach do włosów.
Ograniczenie ekspozycji na czynniki szkodliwe można osiągnąć również poprzez: kształtowanie odpowiednich zachowań i sposobów wykonywania pracy, właściwy dobór środków ochrony osobistej, podnoszenie świadomości zdrowotnej pracujących i pracodawców, wdrożenie odpowiednich zachowań higienicznych i sposobów pielęgnacji skóry. Prewencja pierwotna obejmuje również stały monitoring i analizę przyczyn zawodowych dermatoz. Gromadzone w bazach danych informacje pozwalają dodatkowo na identyfikację nowych czynników alergizujących i drażniących oraz określanie źródeł ich występowania.

Prewencja wtórna
Prewencja wtórna dąży do wczesnego wykrycia symptomów choroby. Zamierzenia te można osiągnąć między innymi poprzez ścisłą współpracę lekarzy medycy pracy z pracownikami, nad którymi sprawują opiekę profilaktyczną. W ramach prowadzonych działań należy zachęcać pracowników do samoobserwacji i wczesnego zgłaszania problemów dermatologicznych. W grupach podwyższonego ryzyka zaleca się również prowadzenie badań ankietowych umożliwiających wczesne wykrywanie zmian skórnych oraz częstsze badania okresowe. Należy jednak mieć świadomość, że spontaniczne zgłaszanie przez pracowników dolegliwości będzie możliwe tylko wtedy, gdy nie będą obawiali się utraty pracy, a sygnalizowany przez nich problem będzie powodem wszczęcia odpowiednich działań zaradczych. Najważniejszym elementem postępowania w ramach prewencji wtórnej jest identyfikacja czynników wywołujących daną chorobę. Z uwagi na fakt, że ponad 90 proc. zawodowych dermatoz ma charakter kontaktowego zapalenia skóry, zdecydowana większość osób z problemami dermatologicznymi wynikającymi z narażeń zawodowych wymaga diagnostyki w kierunku alergicznego kontaktowego zapalenia skóry. Złotym standardem w diagnostyce tej dermatozy są testy naskórkowe.

więcej w numerze 11/2010