Znaczna część mikroorganizmów zakaźnych przenoszonych jest drogą pyłową lub kropelkową. Duże znaczenie w działaniach profilaktycznych ma więc prawidłowy dobór i bezpieczne stosowanie sprzętu ochrony układu oddechowego.

Środowiskiem pracy, w którym pracownicy są szczególnie narażeni na szkodliwy wpływ czynników biologicznych jest służba zdrowia, laboratoria diagnostyki medycznej oraz ratownicze służby interwencyjne, a także pracownicy zatrudnieni w przemyśle spożywczym, kosmetycznym, farmaceutycznym oraz przy biotechnologiach. W odniesieniu do niektórych wymienionych grup zawodowych, charakter pracy –  szczególnie ze względu na potrzebę częstego przemieszczania się i brak możliwości szybkiej identyfikacji rodzaju czynnika chorobotwórczego – zwiększa ryzyko zawodowe. W związku z powyższym powszechne staje się stosowanie indywidualnych środków ochrony, chociaż kryteria ich doboru, oceny skuteczności, a nawet zasady stosowania w narażeniu na czynniki biologiczne, nie zostały uregulowane w sposób szczegółowy.
Znaczna część mikroorganizmów zakaźnych przenoszona jest drogą pyłową lub kropelkową. Duże znaczenie w działaniach profilaktycznych ma więc prawidłowy dobór i bezpieczne stosowanie sprzętu ochrony układu oddechowego. Obecnie, w europejskich normach zharmonizowanych z dyrektywą 89/686/EWG dotyczącą procedur oceny zgodności z zasadniczymi wymaganiami bezpieczeństwa i ergonomii środków ochrony indywidualnej, w odniesieniu do sprzętu ochrony układu oddechowego, brak specyficznych wymagań i metod, które umożliwiłyby ocenę skuteczności wobec bioaerozolu. Obecnie system badań filtrującego sprzętu ochrony układu oddechowego zakłada wyznaczanie skuteczności sprzętu z wykorzystaniem jedynie niebiologicznych aerozoli modelowych, co znacznie utrudnia określenie zasad doboru do rzeczywistych zagrożeń. Obecny system badań nie uwzględnia także możliwości oceny bioaktywności.
Z tego powodu, na podstawie wieloletnich badań prowadzonych w Centralnym Instytucie Ochrony Pracy – Państwowym Instytucie Badawczym, w Zakładzie Ochron Osobistych, opracowano własną metodykę badań skuteczności sprzętu filtrującego wobec bioaerozoli oraz jego bioaktywności. Opracowano także zasady prawidłowego doboru środków ochrony układu oddechowego do różnego poziomu zagrożeń biologicznych. Jest to tym istotniejsze, że ze względu na brak uregulowań w zakresie wartości dopuszczalnych stężeń (NDS) dla bioaerozoli, nie jest możliwe stosowanie standardowej procedury doboru sprzętu ochrony układu oddechowego. Metodyka badań i kryteria oceny filtrującego sprzętu mogą być stosowane przez producentów w procesie certyfikacji na zgodność z wymaganiami dyrektywy 89/686/EWG, a wytyczne doboru stanowią wsparcie dla pracodawców w zakresie zapewnienia bezpiecznych warunków pracy wszędzie tam, gdzie nie ma możliwości wyeliminowania lub zminimalizowania ryzyka innymi metodami. Zagadnienia omówione w artykule ukierunkowano na wytyczne związane z wyborem przez pracodawców odpowiedniego do zagrożeń biologicznych rodzaju i klasy sprzętu ochrony układu oddechowego.
Postanowienia prawne
W krajach Unii Europejskiej zagadnienia dotyczące ochrony pracowników przed ryzykiem związanym z narażeniem na działanie czynników biologicznych reguluje dyrektywa o numerze 2000/54/WE z 18 września 2000 r. Określa ona obowiązki pracodawcy dotyczące oceny i dokumentowania ryzyka zawodowego związanego z wykonywaną pracą, stosowania niezbędnych środków profilaktycznych zmniejszających ryzyko oraz informowania pracowników o ryzyku zawodowym, a także zapewnienia właściwej ochrony przed zagrożeniami. Została ona wprowadzona do prawa polskiego na mocy rozporządzenia ministra zdrowia z 22 kwietnia 2005 r. w sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo narażonych na te czynniki.
 Według terminologii stosowanej w rozporządzeniu ministra zdrowia, czynniki biologiczne oznaczają wszystkie drobnoustroje komórkowe, pasożyty wewnętrzne, jednostki bezkomórkowe zdolne do replikacji lub przenoszenia materiału genetycznego, w tym zmodyfikowane genetycznie hodowle komórkowe, które mogą być przyczyną zakażenia, alergii lub zatrucia. Czynniki te zaklasyfikowano do czterech grup zagrożeń w zależności od ich zdolności wywoływania zakażenia:
• do grupy 1 zagrożenia zaliczono czynniki, które prawdopodobnie nie mogą być przyczyną chorób u ludzi,
• grupa 2 zagrożenia to czynniki, które mogą wywołać chorobę u ludzi oraz mogą być niebezpieczne dla pracowników, ale rozprzestrzenienie ich w populacji ludzkiej jest mało prawdopodobne. Zazwyczaj istnieją w stosunku do nich skuteczne metody profilaktyki lub leczenia,
• grupa 3 zagrożenia to czynniki wywołujące u ludzi ciężkie choroby, są niebezpieczne dla pracowników, a rozprzestrzenienie ich w populacji ludzkiej jest bardzo prawdopodobne. Zazwyczaj istnieją w stosunku do nich skuteczne metody profilaktyki lub leczenia,
• do grupy 4 zagrożenia zaliczamy czynniki, które wywołują u ludzi ciężkie choroby, są niebezpieczne dla pracowników, a rozprzestrzenienie ich w populacji ludzkiej jest bardzo prawdopodobne. Zazwyczaj nie istnieją w stosunku do nich skuteczne metody profilaktyki lub leczenia.
Ocena ryzyka powinna być przeprowadzana regularnie, począwszy od grupy 2 zagrożenia. Pracodawca, oprócz obowiązku informowania pracowników o zagrożeniu, jest zobligowany do podjęcia wszelkich możliwych działań w celu jego zminimalizowania. Według rozporządzenia, jednym z elementów ograniczenia ryzyka jest „wyposażenie pracownika w odpowiednie środki ochrony indywidualnej i przechowywanie ich w wyraźnie oznakowanym miejscu”.
Jednocześnie, zgodnie z par. 3 art. 237⁶ Kodeksu pracy, środki ochrony indywidualnej dostarczane przez pracodawcę powinny spełniać wymagania dotyczące oceny zgodności określone w odrębnych przepisach. Przepisy te to rozporządzenie ministra gospodarki z 21 grudnia 2005 r. w sprawie zasadniczych wymagań dla środków ochrony indywidualnej (Dz.U. Nr 259, poz. 2173). Przy tworzeniu projektu rozporządzenia kierowano się zasadą zachowania maksymalnej zgodności merytorycznej z postanowieniami dyrektywy 89/686/EWG z 21 grudnia 1989 r. (L 399, 30.12.1989), która reguluje zasady wprowadzania na wspólny rynek UE środków ochrony indywidualnej.
W zależności od poziomu ryzyka na stanowiskach pracy, środki ochrony indywidualnej dzieli się na środki kategorii I (o prostej konstrukcji), II (o pośredniej konstrukcji) lub III (o złożonej konstrukcji). Należy podkreślić, że wszystkie środki ochrony układu oddechowego, w tym także do ochrony przed bioaerozolem należą do III kategorii. Dla tych wyrobów ocenę typu WE przeprowadza jednostka notyfikowana w zakresie dyrektywy dotyczącej środków ochrony indywidualnej, ponadto środki te podlegają szczególnemu nadzorowi podczas ich produkcji.
Jednocześnie należy podkreślić, że niektóre środki noszone przez pracowników w środowisku pracy, np. półmaski chirurgiczne stosowane przez personel medyczny mogą mieć kontakt z ranami operacyjnymi, a ich stosowanie powinno w takim przypadku zminimalizować rozprzestrzenianie się czynników infekcyjnych do ran pacjenta, co wpisuje się w działania dotyczące zakażeń pooperacyjnych. W tym znaczeniu środki te przeznaczone do stosowania przez personel medyczny należy zaliczyć do wyrobów medycznych. A zatem zasady ich wprowadzenia na rynek reguluje dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2007/47/WE z 5 września 2007 r. (Dz.U. UE, L 247/21 z 21 września 2007 r.), zmieniająca dyrektywę 93/42/EWG.
Jeśli wyroby medyczne są jednocześnie środkami ochrony indywidualnej (tzw. podwójne zastosowanie), powinny zapewnić pacjentom wysoki poziom ochrony, a jednocześnie zmniejszyć narażenie personelu medycznego na krwiopochodne czynniki infekcyjne przenoszone przez krew i płyny ustrojowe oraz bioaerozole.
Należy zatem podkreślić, że istnieją przypadki, gdy środki ochrony indywidualnej podlegają ocenie z punktu widzenia zapewnienia bezpieczeństwa pacjentom i jednocześnie personelowi medycznemu. W obu przypadkach wyrób oznakowany jest znakiem CE, a o sposobie zapewnienia zgodności z zasadniczymi wymaganiami obu wymienionych dyrektyw Nowego Podejścia decyduje deklarowane przez producenta przeznaczenie. Konieczne jest jednak upowszechnienie wiedzy, że z punktu widzenia procedur oceny zgodności zawartych w obydwu dyrektywach środki te zaliczane są do kategorii I w rozumieniu wyrobu medycznego, a do kategorii III jako środki ochrony indywidualnej. W konsekwencji różny jest zatem sposób ich badania i oceny, a także nadzoru ich jakości przez jednostkę notyfikowaną. W przypadku, gdy konieczna jest ochrona pracowników przed bioaerozolem, pracodawca powinien dostarczyć środki ochrony indywidualnej do ochrony przed czynnikami biologicznymi, nawet gdy miejscem pracy jest placówka służby zdrowia. W myśl postanowień dyrektywy 89/686/EWG, powinny być one oznakowane znakiem CE, a także numerem jednostki notyfikowanej, która sprawuje nadzór nad stabilnością ich produkcji. W przypadku sprzętu ochrony układu oddechowego tego typu wyroby muszą być także znakowane odpowiednią klasą ochronną.
Obowiązki związane ze stosowaniem środków ochrony indywidualnej spoczywają na pracodawcy. Przede wszystkim dotyczą one:
- obowiązku ich nieodpłatnego dostarczania pracownikom,
- właściwego doboru do zagrożeń,
- organizowania szkoleń,
- zapewnienia odpowiedniego sposobu przechowywania, czyszczenia, dezynfekcji, konserwacji, dokonywania niezbędnych napraw użytkowanych przez pracowników środków ochrony indywidualnej.
W celu spełnienia powyższych obowiązków konieczny jest przede wszystkim prawidłowy wybór rodzaju, typu i klasy środka ochrony indywidualnej spośród oferowanych na rynku.
Sprzęt ochrony układu oddechowego
Sprzęt ochrony układu oddechowego zabezpiecza organizm przed wchłanianiem z atmosfery substancji niebezpiecznych i szkodliwych, stanowiących grupę czynników wysokiego ryzyka. Chroni przed zagrożeniami, które mogą spowodować poważne i nieodwracalne uszkodzenia zdrowia, a także utratę życia. Dlatego tak istotne jest dobranie sprzętu zarówno o właściwym zakresie ochrony, jak i najbardziej optymalnej skuteczności.
Podstawowym sprzętem ochrony układu oddechowego przed bioaerozolem jest sprzęt filtrujący.

wiecej w numerze 1/2011

W tekście autorka przedstawiła również sposób znakowania podstawowych typów sprzętu filtrującego.
Półmaski filtrujące
Filtry kompletowane z półmaskami/maskami
Sprzęt z dodatkowym źródłem zasilania
Sprzęt ze wspomaganiem przepływu powietrza
Sprzęt z wymuszonym przepływem powietrza
Sprzęt izolujący
oraz Zasady doboru sprzętu