mgr inż. Dorota Brzozowska, specjalista higieny i epidemiologii
Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Pajęcznie

Każdego roku o tej porze pojawia się fala grypy sezonowej. Według meldunku zamieszczonego na stronie internetowej Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego –Państwowego Zakładu Higieny, w okresie od 16 do 22 stycznia 2011 r. zarejestrowano w Polsce 52820 zachorowań i podejrzeń zachorowań na grypę oraz zgłoszono zgony 19 osób z powodu grypy.

Grypa jest ostrą, bardzo zakaźną chorobą. Sezon epidemiczny występuje już od początku września i trwa do końca kwietnia. Replikacja wirusa odbywa się w komórkach nabłonka układu oddechowego, a choroba objawia się przede wszystkim nieżytem nosa, uczuciem rozbicia, bólami mięśniowymi, kilkudniową gorączką i różnie nasilonymi objawami ze strony układu oddechowego. Wirus przenosi się drogą kropelkową w czasie kichania, kaszlu czy rozmowy. Grypa jest chorobą zakaźną w rozumieniu ustawy z 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi. Szczepienie na grypę jest szczepieniem zalecanym, ale nie obowiązkowym.
Wywołujące grypę wirusy należą do rodziny Orthomyxoviridae, która obejmuje trzy typy: A, B i C. Wirusy grypy informację genetyczną mają zapisaną w cząsteczce kwasu rybonukleinowego (RNA), których genom ma postać ośmiu segmentów. Posiadają dwie glikoproteiny powierzchniowe: hemaglutyninę (H) i neuraminidazę (N). Wirus typu A ma wiele podtypów. Podstawą ich rozróżniania są właściwości antygenowe białek powierzchniowych wirusa, hemaglutyniny (H) i neuraminidazy (N).
Wyróżniono 16 podtypów hemaglutyniny (H1-H16) oraz 9 podtypów neuraminidazy (N1-N9). U ludzi stwierdzano do tej pory występowanie szczepów A(H1N1), A(H2N2), A(H3N2), A(H1N2) oraz A(H5N1), A(H9N2), A(N7N7), A(H7N3), A(H7N2), które do niedawna stwierdzano tylko u zwierząt. Wirusy typu B nie są podzielone na podtypy. Grupa A i B to typy wirusów grypy będące przyczyną zakażeń i wywołujących epidemie. Wirus typu C jest wirusem endemicznym. Cechą charakterystyczną wirusów grypy jest ich duża zmienność, dotyczy to głównie hemaglutyniny (h) i neuraminidazy (N). Podtypy wirusa powstają na drodze mechanizmów molekularnych zwanych skokiem i przesunięciem antygenowym. Przyjmuje się, że wirusy najpierw atakują ptaki, szczególnie w wielkich hodowlach, zaś miejscem reasortacji wirusa jest organizm świń (uważanych za „naczynie mieszalne”). W ten sposób pokonana zostaje bariera gatunkowa. Przesunięcie antygenowe jest skutkiem punktowych mutacji w genach kodujących hemaglutyninę i neuraminidazę. Skok antygenowy wynika z reasortacji 8 segmentów kwasu rybonukleinowego, wymianie ulegają więc całe segmenty genomów wirusów zakażających tę samą komórkę, co powoduje, że populacja jest pozbawiona odporności wobec zmienionego wirusa.
Najgroźniejsza była hiszpanka
Wystąpienie zwiększonej liczby zachorowań wśród ludzi o określonej lokalizacji geograficznej lub w określonym czasie w stosunku do tego, co można uznać za normalne występowanie zachorowań określa się epidemią. Pandemia jest zjawiskiem o bardzo dużym zasięgu geograficznym, obejmującym wiele krajów lub nawet cały świat. Pojawia się, gdy występuje nowy wirus, przeciwko któremu populacja nie jest uodporniona. Istnieje poważne zagrożenie, że grypa wywołana wirusem pandemicznym będzie charakteryzowała się wysoką śmiertelnością i powikłaniami. W XX wieku miały miejsce trzy pandemie grypy. Największą z nich była hiszpanka, która spowodowała śmierć około 50-100 mln ludzi na świecie.

Pandemie grypy w XX wieku
Grypa hiszpanka 1918-1919 A(H1N1) 50-100 mln
Grypa azjatycka 1957-1958 A(H2N2) 1-4 mln
Grypa Hong Kong 1968-1969 A(H3N2) 1-4 mln

W Polsce zarejestrowano w 2009 roku 1 085 294 zachorowania i podejrzenia zachorowania na grypę. Zapadalność wyniosła 2835,85 na 100 tys. ludności.
Choroba ma różny przebieg kliniczny i zależy od wieku pacjenta, predyspozycji zdrowotnych, takich jak przewlekłe choroby układu oddechowego, sercowo-naczyniowego, choroby metaboliczne, niewydolność nerek czy różne rodzaje zaburzeń odporności. Grypa wyróżnia się pod względem epidemiologicznym spośród innych chorób zakaźnych cechami szczególnymi: niespotykaną liczbą zachorowań w określonym czasie i powikłaniami, które mogą ujawnić się nawet po dłuższym okresie od choroby. Istnieje ponad 200 różnych typów wirusów oddechowych, wywołujących objawy grypopodobne, ale niewywołujących powikłań, takich jak wirus grypy. Najczęstszym powikłaniem jest zapalenie płuc i oskrzeli, zapalenie ucha środkowego, zapalenie mięśnia sercowego i osierdzia, zespół wstrząsu toksycznego, kłębuszkowe zapalenia nerek.
Grypa nie tylko wywołuje następstwa zdrowotne, ale ma wymiar ekonomiczny związany z kosztami opieki zdrowotnej, absencji w pracy, spowodowanej również koniecznością opieki nad członkami rodzin. Jedyną i skuteczną metoda walki z grypą jest profilaktyka.
Niezależnie od sytuacji zdrowotnej, w celu zachowania zdrowia pojedynczych osób lub określonej społeczności należy podejmować działania w celu zmniejszenia liczby zachorowań na grypę i przedwczesnych zgonów. Profilaktyką przeciwgrypową są szczepienia. Celem stosowania szczepionki przeciwko grypie jest zapobieganie zarówno grypie A, jak i B i jej powikłaniom. Zarejestrowane szczepionki przeciwko grypie w Polsce są skuteczne i bezpieczne. Wirusy grypy na drodze różnych mechanizmów molekularnych tworzą swoje nowe warianty, na które populacja nie jest uodporniona, dlatego szczepionka przeciwko grypie musi być modyfikowana każdego roku. Skład szczepionek jest uaktualniany przez Światową Organizację Zdrowia dzięki informacjom otrzymywanym ze 122 instytucji, znajdujących się w 94 krajach na całym świecie, które zostały uznane za Krajowe Ośrodki ds. Grypy. Jeden z takich ośrodków znajduje się również w Polsce.
Skuteczność w każdym wieku
Idealnie byłoby zapewnić dostępność szczepienia wszystkim osobom. Skuteczność szczepień przeciwko grypie stwierdza się w każdej grupie wiekowej. Z perspektywy konsekwencji zdrowotnych i ekonomicznych istnieje wiele argumentów przemawiających za szczepieniem przeciwko grypie zdrowych dorosłych, wykonujących zawody w różnych dziedzinach. Dla pracodawców szczepienie ma wymierny efekt finansowy. Szczepionka kosztuje około 30 złotych, to niewiele w porównaniu ze stratą wynikającą z nieobecności pracownika w pracy, spadkiem wydajności, zmniejszeniem produkcji itp.
Dawkowanie i cykl szczepień przeciwko grypie wykonuje się według wskazań producenta szczepionki. Szczepienia przeciwko grypie w programie szczepień ochronnych na 2011 rok szczególnie zaleca się osobom:
1. Ze wskazań klinicznych i indywidualnych:
1) przewlekle chorym (astma, cukrzyca, niewydolność układu krążenia, oddychania, nerek),
2) w stanach obniżonej odporności,
3) osobom w wieku powyżej 55 lat.
2. Ze wskazań epidemiologicznych:
1) pracownikom ochrony zdrowia, szkół, handlu, transportu oraz innym osobom narażonym na kontakty z dużą liczbą ludzi,
2) dla dzieci zdrowych od 6 miesiąca życia do 18 roku życia.
Szczepienie przeciw grypie jest tzw. zalecanym szczepieniem ochronnym. Wykonanie zalecanego szczepienia ochronnego jest poprzedzone lekarskim badaniem kwalifikacyjnym w celu wykluczenia przeciwwskazań do wykonania szczepienia. Szczepienia nie można przeprowadzić, jeżeli między lekarskim badaniem kwalifikacyjnym przeprowadzonym w celu wykluczenia przeciwwskazań a tym szczepieniem upłynęło 24 godziny od daty i godziny wskazanej w zaświadczeniu o przeprowadzeniu badania kwalifikacyjnego. Szczepienia prowadzone są w zakładach opieki zdrowotnej przez lekarzy wykonujących indywidualną praktykę lekarską, indywidualną specjalistyczną praktykę lekarską albo grupową praktykę lekarską lub przez pielęgniarki wykonujące indywidualną praktykę, indywidualną specjalistyczną praktykę lub grupową praktykę pielęgniarek. Koszty przeprowadzania szczepień oraz zakupu szczepionek ponosi pracodawca.
Komitet Doradczy ds. Szczepień WHO zaleca oferowanie szczepień osobom niezaszczepionym nawet wtedy, gdy stwierdzany jest wzrost zachorowań na grypę. Nie ma terminów, do których należy się zaszczepić przeciwko grypie. Przeciwciała ochronne (antyhemaglutyninowe i antyneuraminidazowe) są wytwarzane w organizmie już 7 dnia po zaszczepieniu i utrzymują się blisko 12 miesięcy. Niepożądane odczyny po szczepieniu przeciwko grypie występują bardzo rzadko i mają postać objawów miejscowych, ogólnych lub alergicznych. Najczęściej obserwowane objawy dotyczą miejsca szczepienia, pojawia się zaczerwienienie, bolesność, miejscowy obrzęk.

Co powinien zrobić pracodawca dla ochrony pracowników?
Profilaktyka jest znacznie bardziej skuteczna i ekonomiczna niż zwalczanie choroby. Pracodawca może zapobiegać szerzeniu się grypy wśród pracowników, poza zorganizowaniem akcji szczepień. Do najlepszych środków zapobiegawczych można zaliczyć:
• zachęcanie pracowników do pozostania w domu w razie wystąpienia objawów grypowych (należy pozostać w domu 7 dni od wystąpienia objawów i 1 dzień po ustąpieniu objawów, jeżeli objawy trwają 7 dni lub dłużej),
• zapewnić miejsca do mycia rąk lub ich dezynfekcji preparatami alkoholowymi,
 (≥ 60 proc.) i zapewnić wyposażenie tych miejsc w odpowiednie środki i materiały,
• zapewnić higienę miejsc pracy i regularną dezynfekcję powierzchni, które mogą być zanieczyszczone wydzielinami i których mogą dotykać pracownicy (czas zakaźności wydzielin poza organizmem człowieka wynosi 2-8 godzin),
• dostarczenie materiałów informacyjnych na temat mycia rąk, etykiety kaszlu i czyszczenia nosa (w czasie kaszlu lub czyszczenia nosa zakrywać nos i usta chusteczką jednorazową, którą po jednorazowym użyciu należy wyrzucić itp.).

Szczepienia pracowników przeciwko grypie
Szczepienie pracowników przeciwko grypie zmniejsza ryzyko pracodawcy związane z chorobą pracownika, która dezorganizuje pracę, naraża na dodatkowe koszty w postaci nadgodzin, spadek wydajności i efektywność wykonywanej pracy. Wielu pracodawców przed decyzją o sfinansowaniu szczepień przeciwko grypie ma wątpliwości, czy wydatki związane z zakupem szczepionki i ich wykonanie będą stanowiły koszt uzyskania przychodów i czy wartość szczepionki stanowi przychód podatkowy pracowników. Brak w tym zakresie jednoznacznego rozstrzygnięcia przez ministerstwo finansów.
Kosztami uzyskania przychodów są wydatki poniesione w celu osiągnięcia przychodów lub zachowania albo zabezpieczenia źródła przychodów. Kwalifikacja kosztów uzyskania przychodów powinna brać pod uwagę przeznaczenie wydatku (jego celowość, zasadność dla funkcjonowania podmiotu) oraz potencjalną możliwość przyczynienia się wydatku do osiągnięcia przychodu. Wydatek musi być odpowiednio udokumentowany.
Szczepienie pracowników nie jest wymienione w katalogu wydatków niestanowiących kosztów uzyskania przychodów, zarówno w ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych, jak i ustawie o podatku dochodowym od osób prawnych. Szczepienie pracowników przeciwko grypie zmniejsza prawdopodobieństwo zachorowania, a tym samym prawdopodobieństwo absencji w pracy. Obecność pracowników ma niewątpliwy związek z osiąganymi przychodami lub powiększaniem poziomu przychodów. Zatem ponoszone przez pracodawcę wydatki są związane w sposób pośredni z uzyskiwanymi przychodami z prowadzonej działalności gospodarczej. Wykonanie i zakup szczepionek dokumentujemy fakturą VAT.
Podkreślam – szczepienia przeciwko grypie osób czynnych zawodowo dają wymierne korzyści ekonomiczne. Straty dla pracodawcy spowodowane grypą związane są głównie z kosztami absencji chorego pracownika, zaburzeniem rytmu pracy, spadkiem produkcji czy nadmiernym obciążeniem zdrowych pracowników, którzy muszą zastąpić chorego.
Dane z Instytutu Pracy w Łodzi wskazują, że wśród przyczyn nieobecności w pracy choroby układu oddechowego plasują się na pierwszym miejscu. W Polsce około 20-25 proc. zwolnień lekarskich wystawianych jest właśnie z powodu grypy i infekcji górnych dróg oddechowych.
Badania i analizy statystyczne wykazały, że koszty leczenia grypy i straty nią spowodowane są 2-4 razy wyższe od kosztów szczepień. Absencja wśród pracowników zaszczepionych była 2-4 razy niższa niż pracowników niezaszczepionych. A koszty akcji szczepień były o 35 proc. niższe od strat spowodowanych grypą (nie uwzględniano kosztów spadku produkcji).
Np. zgodnie z danymi z USA, w zależności od sezonu epidemicznego, koszt grypy i powikłań pogrypowych wynosi w granicach 76 -167 mld dol.

Podstawy prawne
- ustawa z 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (rozdz. 4)
- rozporządzenie ministra zdrowia z 16 września 2010 r. w sprawie wykazu zalecanych szczepień ochronnych oraz sposobu finansowania i dokumentowania zalecanych szczepień ochronnych wymaganych międzynarodowymi przepisami zdrowotnymi
- art. 21 ust.1 pkt 11 i art. 23 ust. 1 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2010r., Nr 51, poz. 307, ost. zm. Dz.U. z 2010 r., Nr 226, poz. 1478)
- art. 16 ust. 1 ustawy z 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (t.j. Dz.U. z 2000 r., Nr 54, poz. 654, ost. zm. Dz.U. z 2010 r., Nr 226, poz. 1478)
- art. 2221 par. 1 ustawy z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r., Nr 21, poz. 94, ost. zm. Dz.U. z 2010 r., Nr 254, poz. 1700)
- par. 4 ust.1 oraz Załącznik nr 1 rozporządzenia ministra zdrowia z 22 kwietnia 2005 r. w sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo narażonych na te czynniki (Dz.U. z 2005 r., Nr 81, poz. 716, ost. zm. Dz.U. z 2008 r., Nr 48, poz. 288)