Pierwsza pomoc – to hasło niezwykle dziś popularne, słusznie rozpropagowywane z tego względu, że każdy z nas może stać się świadkiem wypadku, także w miejscu pracy. Zgodnie z obecnie obowiązującymi przepisami, pracodawca ma obowiązek wyznaczyć w zakładzie pracy pracowników do udzielania pierwszej pomocy oraz zapewnić środki umożliwiające jej przeprowadzenie.

Niestety, nawet najlepsze wyposażenie zakładu pracy nie pomoże w przypadku nagłego zatrzymania krążenia (NZK), jeżeli wśród świadków – pracowników nie będzie osoby przeszkolonej w zakresie udzielania pierwszej pomocy, w tym podstawowych zabiegów resuscytacyjnych. Ogólnopolskie Stowarzyszenie Pracowników Służby BHP oddział w Radomiu jest organizatorem certyfikowanych przez Europejską Radę Resuscytacji (ERC) kursów BLS/AED w zakresie udzielania podstawowych zabiegów resuscytacyjnych oraz obsługi automatycznych defibrylatorów zewnętrznych. O ich wysokim poziomie świadczyć może choćby niewielka liczba osób nominowanych na instruktora (średnio trzy osoby na jeden kurs*).
Poniżej przedstawione zostaną najważniejsze informacje dotyczące podstawowych zabiegów resuscytacyjnych (zgodnie z nowymi wytycznymi ERC 2010) u osób dorosłych w przypadku nagłego zatrzymania krążenia (NZK), które jest jedną z najczęstszych przyczyn śmierci Europejczyków. Osoby, u których wystąpiło NZK wymagają natychmiastowej resuscytacji krążeniowo-oddechowej (RKO), którą może wykonać każdy. W skład podstawowych zabiegów resuscytacyjnych wchodzą:  bezprzyrządowe utrzymywanie drożności dróg oddechowych oraz podtrzymywanie oddychania i krążenia. Główne czynności RKO to uciskanie klatki piersiowej i oddechy ratownicze. Dzięki natychmiastowej reakcji świadków zdarzenia wielu poszkodowanych z NZK może przeżyć. Bardzo ważna jest więc umiejętność przeprowadzania pierwszej pomocy, gdzie poszkodowany będzie potrzebował RKO. Aby skutecznie przeprowadzić RKO, należy pamiętać o przedstawionej poniżej kolejności wykonywania zabiegów resuscytacyjnych zgodnie z wytycznymi Europejskiej Rady Resuscytacji.  
1.    Ocena bezpieczeństwa
W sytuacji wymagającej udzielenia pierwszej pomocy należy pamiętać, że najważniejsze jest bezpieczeństwo ratownika. Z tego względu należy rozejrzeć się dookoła i upewnić się, że żadne niebezpieczeństwo nie grozi tobie jako ratownikowi, świadkom zdarzenia ani poszkodowanemu. Należy uważać na takie zagrożenia, jak: prąd, gaz, ruch uliczny, urządzenia mechaniczne itp.
2.    Ocena przytomności
Kolejnym krokiem jest ocena przytomności poszkodowanego, która polega na ostrożnym potrząśnięciu poszkodowanego za ramiona i głośnym zapytaniu „Czy wszystko w porządku?”. Nie należy poszkodowanego uderzać po twarzy.
Jeżeli poszkodowany reaguje, należy zostawić go w pozycji zastanej, zapytać co mu dolega, w razie potrzeby wezwać pomoc i regularnie oceniać jego stan.
Jeżeli poszkodowany nie odpowiada, należy głośno zawołać o pomoc i udrożnić drogi oddechowe, aby ocenić oddech.
3.    Udrożnienie dróg oddechowych
W celu skutecznego udrożnienia dróg oddechowych należy obrócić poszkodowanego na plecy, położyć jedną dłoń na jego czole i delikatnym ruchem odchylić głowę, a opuszki palców drugiej ręki umieścić na żuchwie i unieść ją w celu udrożnienia dróg oddechowych.
4.    Ocena oddechu
Utrzymując drożność dróg oddechowych, należy sprawdzić, czy poszkodowany prawidłowo oddycha. W tym celu wykorzystuje się zmysły:
•    wzroku – obserwuj ruchy klatki piersiowej,
•    słuchu – nasłuchuj przy ustach poszkodowanego szmerów oddechowych,
•    dotyku – staraj się wyczuć ruch powietrza na swoim policzku.
Sprawdzanie u poszkodowanego oddechu powinno trwać 10 sekund, gdyż w takim czasie poszkodowany oddychający prawidłowo wykonałby około dwa oddechy.
Należy uważać, aby nie pomylić z prawidłowym oddechem oddechu agonalnego, który pojawia się w ciągu kilku sekund po zatrzymaniu krążenia. Objawia się on słabym oddechem lub wydawaniem nieregularnych, wolnych i głośnych westchnięć (tzw. gasping).
Jeżeli oddech jest prawidłowy, układamy poszkodowanego w pozycji bezpiecznej, wzywamy pogotowie i regularnie oceniamy prawidłowość oddechu.
W przypadku jakichkolwiek wątpliwości, czy oddech jest prawidłowy, należy działać tak, jakby był nieprawidłowy oraz pamiętać o wezwaniu pogotowia, a następnie rozpoczęciu RKO i dostarczeniu AED, jeśli jest dostępny.
Automatyczny Defibrylator Zewnętrzny (AED, Automated External Defibrillator) jest to urządzenie medyczne, które wyzwala impuls elektryczny. Przepływając przez mięsień sercowy, powoduje on zatrzymanie migotania komór i przywrócenie prawidłowej pracy serca. Coraz więcej defibrylatorów pojawia się w miejscach dużych skupisk ludzi (hipermarkety, lotniska, imprezy masowe). Urządzenie za pomocą komend głosowych informuje osobę przeprowadzającą defibrylację, jak należy się nim posługiwać. AED mogą posługiwać się osoby bez wykształcenia medycznego, lecz wcześniej zapoznane z ich obsługą.
5.    Zadzwoń pod numer 112 lub 999
Jeżeli poszkodowany nie oddycha, a ratownik jest sam, powinien on wezwać Pogotowie Ratunkowe, dzwoniąc pod jeden ze wskazanych numerów: 112 lub 999.
Jeżeli są obecne osoby postronne, należy poprosić konkretną osobę spośród gapiów o wezwanie karetki pogotowia, jednocześnie rozpoczynając RKO.
6.    Połącz uciskanie klatki piersiowej z oddechami ratowniczymi
Resuscytację krążeniowo-oddechową rozpoczynamy od uciśnięć klatki piersiowej. Wytyczne ERC kładą główny nacisk na wysoką jakość ucisków klatki piersiowej. Osoby przeszkolone powinny łączyć uciski z wentylacją w stosunku

30 uciśnięć do 2 oddechów

Osoby nieprzeszkolone i niechcące wykonywać oddechów ratowniczych powinny prowadzić RKO, nieprzerwanie wykonując jedynie uciśnięcia klatki piersiowej. W tym celu należy umieścić nadgarstek jednej ręki na środku klatki piersiowej poszkodowanego, zaś nadgarstek drugiej ręki umieścić na grzbiecie pierwszej, a następnie spleść palce obu dłoni i upewnić się, że nacisk nie będzie kierowany na żebra poszkodowanego.
Ramiona należy utrzymać wyprostowane, ustawiając je prostopadle do klatki piersiowej poszkodowanego. Mostek należy uciskać na głębokość co najmniej 5 cm u osoby dorosłej (lecz nie większą niż 6 cm) z częstotliwością co najmniej 100 ucisków na minutę (nie przekraczać 120/min.). Należy wykonać 30 ucisków bez odrywania dłoni od mostka, jednak po wykonaniu ucisku należy pozwolić klatce piersiowej powrócić do stanu wyjściowego (nie należy się opierać na klatce piersiowej w czasie trwania fazy relaksacji). Niejednokrotnie obawa przed spowodowaniem urazu, zmęczenie ratownika oraz ograniczona siła mięśni powodują, że uciskanie klatki piersiowej odbywa się płycej, niż jest to zalecane. Badania naukowe dowodzą, że uciśnięcia na głębokość co najmniej 5 cm zwiększają szansę na powrót spontanicznego krążenia (pamiętajmy, by nie przekraczać wartości  6 cm, nawet u dobrze zbudowanych osób dorosłych). Chociaż częstotliwość ucisków klatki powinna wynosić co najmniej 100/min, to rzeczywista liczba uciśnięć w ciągu jednej minuty RKO jest mniejsza z powodu przerw koniecznych do wykonania oddechów ratowniczych, analizy rytmu przez AED itp. Należy minimalizować przerwy w uciśnięciach, tak aby wykonać co najmniej 60 uciśnięć w ciągu każdej minuty. Pomocnym może być głośne liczenie ucisków. Okresy uciskania i zwalniania mostka powinny być równe. Należy pamiętać, aby poszkodowany podczas ucisków leżał na twardej powierzchni.
Oddechy ratownicze
Po 30 uciśnięciach klatki piersiowej należy wykonać dwa oddechy ratownicze, pamiętając o udrożnieniu dróg oddechowych poprzez odchylenie głowy i uniesienie żuchwy oraz szczelnym objęciu swoimi ustami ust poszkodowanego. Powietrze należy wdmuchiwać przez około jedną sekundę ze stałą szybkością, tak aby klatka piersiowa się uniosła, co jest oznaką prawidłowo wykonanego oddechu (jak przy normalnym oddychaniu). Należy unikać szybkich i mocnych wdechów. Po wykonaniu oddechu należy odsunąć swoje usta od ust poszkodowanego, by pozwolić powietrzu opuścić jego płuca, co objawia się opadnięciem klatki piersiowej, a następnie przejść do wykonania drugiego oddechu ratowniczego. Wykonanie obu oddechów powinno zająć w sumie maksymalnie pięć sekund.
Jeśli pierwszy oddech był nieskuteczny, należy sprawdzić, czy w jamie ustnej nie pozostają ciała obce, a jeśli takie się znajdują, należy je usnąć, ale tylko wtedy, gdy są one widoczne i utrudniają wentylację. Należy potwierdzić właściwe odchylenie głowy i uniesienie żuchwy.
Nie należy podejmować więcej niż dwóch prób wentylacji przed każdorazowym podjęciem uciskania klatki piersiowej.
Po wykonaniu dwóch oddechów ratowniczych bez zbędnych opóźnień należy przejść do uciśnięć klatki piersiowej, układając dłonie w prawidłowej pozycji na mostku, a sekwencję

powtarzamy do czasu przybycia wykwalifikowanej pomocy medycznej, wyczerpania fizycznego ratownika lub reakcji poszkodowanego (poruszenie oczu, prawidłowy oddech).
Jeżeli na miejscu zdarzenia jest więcej niż jeden ratownik, powinni się oni zmieniać podczas prowadzenia RKO co dwie minuty, aby zapobiec wyczerpaniu fizycznemu. Podczas zmian należy pamiętać o minimalizowaniu przerw w uciśnięciach klatki piersiowej oraz prawidłowej głębokości i częstości ucisków.
Jeśli osoba nieprzytomna w wyniku przeprowadzanej RKO odzyska prawidłowy oddech, należy ją wówczas ułożyć w tzw. pozycji bezpiecznej.
Istnieje kilka wariantów pozycji bezpiecznej i każda z nich ma swoje zalety. Nie ma jednej idealnej pozycji dla wszystkich poszkodowanych. Pozycja powinna być stabilna, jak najbliższa ułożeniu na boku, powinna umożliwiać podparcie głowy i nie uciskać na klatkę piersiową, aby nie utrudniać oddechu. Pozycja bezpieczna zalecana przez ERC utrzymuje drożne drogi oddechowe u osoby nieprzytomnej, posiadającej prawidłowy oddech i aby ją wykonać należy:
-    zdjąć poszkodowanemu okulary oraz wyciągnąć z kieszeni przedmioty, które mogłyby przeszkadzać,
-    klęknąć obok poszkodowanego, upewnić się, że obie nogi ma wyprostowane, ramię poszkodowanego, które znajduje się bliżej ciebie należy umieścić pod kątem prostym do tułowia, zgiąć w łokciu tak, aby dłoń była skierowana ku górze,
-    drugie ramię należy przełożyć przez klatkę piersiową i przycisnąć grzbiet dłoni poszkodowanego do jego policzka po swojej stronie,
-    drugą ręką chwytamy dalszą nogę poszkodowanego tuż powyżej kolana i zginamy ją, utrzymując stopę na podłożu,
-    trzymając przyciśniętą dłoń do policzka, pociągamy za zgiętą nogę, obracając poszkodowanego na swoją stronę,
-    nogę znajdującą się wyżej ustawiamy tak, aby biodro i kolano były zgięte pod kątem prostym,
-    odchylamy głowę, upewniając się, że drogi oddechowe pozostają drożne; jeśli to konieczne, wsuwamy dłoń pod policzek, tak aby utrzymywała odgięcie głowy; regularnie sprawdzamy oddech.

Zespół czynności składających się na skuteczne przeprowadzenie resuscytacji to tzw. łańcuch przeżycia. Jego elementami są:
1.    wczesne rozpoznanie zatrzymania krążenia i wezwanie pomocy, aby zapobiec nagłemu zatrzymaniu krążenia,
2.    natychmiastowe podjęcie RKO przez świadków zdarzenia, aby zyskać na czasie,
3.    wczesna defibrylacja, aby przywrócić czynność serca,
4.    opieka poresuscytacyjna, aby przywrócić jakość życia.

Każda osoba powinna znać podstawowe zabiegi resuscytacyjne, ponieważ w każdej chwili może stać świadkiem wypadku, gdzie udzielenie pierwszej pomocy będzie niezbędne. Pamiętajmy, że prawidłowo przeprowadzona resuscytacja może uratować życie.

* Kursy organizowane w oddziale kierowane są przede wszystkim do służby bhp, ponieważ wychodzimy z założenia, że należy wykorzystać możliwości zapoznania pracowników z zasadami postępowania w razie wypadku i udzielania pierwszej pomocy, jakie stwarzają obowiązkowe szkolenia z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy. Jest to o tyle istotne, że pracodawcy niechętnie inwestują w dokształcanie pracowników (szczególnie w małych firmach), stąd też często pracownikami odpowiedzialnymi za udzielanie pierwszej pomocy w zakładzie pracy są osoby posiadające znikomą wiedzę na ten temat, a pracownicy służby bhp mają doskonałe narzędzie do jej przekazania.