Najważniejszym sposobem zwalczania zjawiska wykluczenia społecznego jest objęcie działaniami kwestii zatrudnienia. Wskaźnik zatrudnienia niepełnosprawnych w Polsce jest jednym z najniższych w Europie. Dane z badania aktywności ekonomicznej ludności (BAEL), przeprowadzonego w II kwartale 2010 roku wskazują, że około 25,9 proc. niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym jest aktywnych zawodowo. Wśród nich 32,6 proc. stanowią osoby z wyższym wykształceniem i 7 proc. osoby z wykształceniem podstawowym.
Zatrudnienie osoby niepełnosprawnej jest uzależnione od trzech elementów tworzących system opieki profilaktycznej nad pracownikiem – pracodawcy, służby medycyny pracy i samego pracownika. Zdolność wykonywania pracy jest bowiem wypadkową motywacji i możliwości osoby niepełnosprawnej do świadczenia pracy, rodzaju pracy wraz z ewentualnym odpowiednim przystosowaniem stanowiska pracy oraz procesu diagnostyczno-orzeczniczego przeprowadzonego przez jednostki służby medycyny pracy.
Czynniki ograniczające aktywizację zawodową osoby niepełnosprawnej można również podzielić na związane bezpośrednio z osobą niepełnosprawną (jej postawą, stanem zdrowia itd.) oraz na zewnętrzne. Do pierwszej grupy należą:
•    obawa utraty renty,
•    stan zdrowia i wynikające z niego ograniczenia,
•    uwarunkowania psychologiczne (brak motywacji, lęki),
•    niższa produktywność,
•    niewystarczające kwalifikacje zawodowe,
•    presja rodzinna,
•    bariery funkcjonalne,
•    bariery architektoniczne,
•    brak wsparcia rodziny lub jej negatywna reakcja.
Z kolei do przyczyn zewnętrznych należą czynniki związane z pracodawcą oraz ze służbą medycyny pracy. Pracodawcy najczęściej obawiają się:
•    dodatkowych formalności i obowiązków,
•    wyższych kosztów,
•    konieczności dostosowania stanowisk pracy,
•    konieczności dostosowania obiektów do potrzeb osób niepełnosprawnych,
•    potrzeby zapewnienia opieki medycznej (zwłaszcza w zakładach pracy chronionej),
•    niedostatecznej znajomości przepisów prawnych oraz możliwości wsparcia finansowego zatrudnienia osoby niepełnosprawnej,
•    niższej wydajności, jakości pracy i mobilności pracownika niepełnosprawnego,
•    uprzedzeń współpracowników i personelu kierowniczego
Bariery w otoczeniu osób niepełnosprawnych ograniczające aktywność zawodową niepełnosprawnych związane są z funkcjonowaniem systemu rehabilitacji zawodowej, warunkami charakteryzującymi rynek pracy i regulacjami prawnymi. Znacznym problemem dla osób niepełnosprawnych są utrudnienia związane z transportem i przemieszczaniem się. Przykładem może być utrudnione dotarcie do stanowiska pracy, związane z poruszaniem się środkami komunikacji miejskiej czy barierami urbanistycznymi/architektonicznymi, takimi jak niedostosowanie miejsca pracy i jego otoczenia do możliwości pracownika niepełnosprawnego (brak wind, podjazdów itd.).
Odpowiedzialność za istnienie przeszkód w zatrudnieniu niepełnosprawnych ponoszą także pracodawcy. Wynika to, co warto powtórzyć, w dużym stopniu z obaw przed dodatkowymi formalnościami i obowiązkami, kosztami wynikającymi z niższej wydajności pracy osób niepełnosprawnych, konieczności likwidacji barier architektonicznych, konieczności dostosowania stanowisk pracy i obiektów do potrzeb osób niepełnosprawnych czy też z obawy przed niższą wydajnością, jakością pracy i mobilnością pracownika niepełnosprawnego.
Zwraca się również uwagę, że znaczącą rolę w podjęciu lub kontynuowaniu zatrudnienia przez osobę niepełnosprawną odgrywa posiadane ubezpieczenie zdrowotne. Okazuje się bowiem, że osoby mające ubezpieczenie zdrowotne są częściej aktywne zawodowe niż ci, którzy takiego ubezpieczenia nie mają. Uzyskany dzięki ubezpieczeniu dostęp do świadczeń zdrowotnych pozwala bowiem na utrzymanie dotychczasowej pracy w momencie pojawienia się problemów zdrowotnych. Oznacza to, że odpowiednio wczesne zapewnienie pomocy medycznej może spowolnić proces pogarszania się stanu pacjenta i opóźnić rezygnację z pracy.
Najważniejsze ograniczenia związane ze służbą medycyny pracy (smp)
•    niedostateczna wiedza na temat orzekania o zdolności do pracy u osób niepełnosprawnych,
•    brak współpracy/presja ze strony pracodawców,
•    brak pełnej informacji o stanie zdrowia pacjenta,
•    odpowiedzialność lekarza za zatajone przez pacjenta informacje o jego stanie zdrowia.
        W przypadku pracowników z problemami zdrowotnymi bardzo wiele zależy od właściwej współpracy lekarza medycyny pracy z lekarzami innych specjalności. Uważa się, że czas trwania absencji chorobowej i opinia lekarza leczącego o stanie zdrowia są często głównymi przeszkodami w powrocie do pracy osoby z chorobami przewlekłymi. Rzadziej taką przeszkodą są problemy natury psychologicznej czy brak motywacji. Wykazano, że komunikacja między lekarzem medycyny pracy a specjalistami innych dziedzin medycyny istnieje rzadko i dotyczy zwykle wymiany informacji, a nie ustalania wspólnej strategii działania.
Istotną przyczyną opóźniania powrotu pacjenta do pracy jest także brak wiedzy lekarza leczącego na temat wymagań zdrowotnych przypisanych konkretnemu stanowisku pracy.

więcej w numerze 12/2011