dr Jolanta Walusiak-Skorupa

Schorzeniami, które sprawiają lekarzom najwięcej problemów orzeczniczych podczas badań profilaktycznych są zaburzenia psychiczne, choroby układu krążenia, cukrzyca, nowotwory i choroby układu nerwowego, a zwłaszcza padaczka.

Trudności te dotyczą zarówno pacjentów z orzeczonym stopniem niepełnosprawności, jak i osób bez formalnego orzeczenia, z tzw. niepełnosprawnością biologiczną.

Zaburzenia psychiczne
Dokonujące się w ostatnich dekadach zmiany w organizacji pracy, zwiększenie jej intensywności, a tym samym ograniczeń psychospołecznych, sprawiły, że zaburzenia psychiczne stały się jedną z najpowszechniejszych przyczyn absencji chorobowej wśród osób pracujących i głównym problemem zdrowotnym społeczeństw krajów rozwiniętych.
W Europie tylko 10-20 proc. chorych na schizofrenię jest aktywnych zawodowo. W USA odsetek osób niepracujących z zaburzeniami psychicznymi jest większy niż w jakiejkolwiek innej grupie osób niepełnosprawnych i wynosi 70-90 proc. Ostatnio pojawił się w literaturze termin „presenteeism”, oznaczający nieefektywne wykonywanie pracy w wyniku podejmowania aktywności zawodowej w czasie utrzymywania się objawów chorobowych. Częstość tego zjawiska jest wysoka, szacuje się, że dotyczy ponad 50 proc. pacjentów z zaburzeniami psychicznymi.
Podczas badania profilaktycznego pierwszym problemem lekarza jest najczęściej ustalenie dokładnego rozpoznania klinicznego. Symbol 02P bowiem, umieszczany na orzeczeniach o niepełnosprawności, obejmuje wszystkie zaburzenia psychiczne, a pacjenci niechętnie przyznają się do chorób innych niż depresja, a szczególnie ukrywają schizofrenię. Co więcej, na podstawie wywiadu trudno ustalić rzeczywisty przebieg choroby, ponieważ badani mają skłonność do bagatelizowania swoich dolegliwości (zwykle określają je jako „jeden epizod, dawno temu”). Tymczasem do wydania zaświadczenia o istnieniu lub braku przeciwwskazań zdrowotnych do zatrudnienia potrzebna jest pełna informacja o przebiegu choroby, zaostrzeniach i stosowanym leczeniu. Istnieje wprawdzie możliwość zlecenia w ramach badań profilaktycznych konsultacji psychiatrycznej, ale jednorazowe badanie pozwoli co najwyżej na uzyskanie informacji o braku objawów psychotycznych czy myśli samobójczych w chwili badania. Problemem są też wydawane często przez lekarzy psychiatrów na prośbę pacjentów zaświadczenia o braku przeciwwskazań do pracy nocnej, na samodzielnym stanowisku czy związanej z dużą odpowiedzialnością, mimo ewidentnych przeciwwskazań do takich rodzajów pracy.
Objawy będące powodem ograniczeń w zatrudnieniu to przede wszystkim: zaburzenia pamięci, zaburzenia koncentracji uwagi, defekty sfery emocjonalnej, zmiany osobowości, zła tolerancja napięcia emocjonalnego, stresu, trudności w podejmowaniu decyzji, zmniejszona produktywność, zwiększona liczba popełnianych błędów w pracy oraz większa absencja chorobowa. Największe trudności w zatrudnieniu mają osoby z dużymi defektami sfery emocjonalnej w zakresie inicjatywy, zdolności do współpracy z otoczeniem czy wręcz do nawiązania kontaktu z innymi, a także osoby z urojeniami i halucynacjami, z brakiem wytrwałości w pracy oraz częstymi zaostrzeniami choroby.

Choroby układu krążenia
Choroby układu krążenia należą do najczęstszych chorób populacji generalnej, a tym samym ich potencjalny wpływ na możliwość wykonywania pracy musi być często analizowany przez lekarzy przeprowadzających badania profilaktyczne. Dodatkowo, obecnie do standardów leczenia choroby niedokrwiennej serca należą zabiegi z zakresu kardiologii interwencyjnej, co znacznie skróciło czas trwania zasiłku chorobowego i zmniejszyło liczbę osób trwale niezdolnych do pracy po przebytym zawale mięśnia serca.
Dla pracownika wykonującego lekką pracę biurową jako czas absencji chorobowej po niepowikłanym zawale serca — tj. bez upośledzenia funkcji lewej komory i niedokrwienia indukowanego wysiłkiem — zaleca się dwa tygodnie, w przypadku średnio ciężkiej pracy fizycznej — trzy tygodnie, a ciężkiej pracy fizycznej — sześć tygodni.
Zdolność do pracy pacjenta z problemami kardiologicznymi jest wypadkową wielu czynników medycznych i niemedycznych. Do pierwszej grupy należą czynniki rokownicze, bezpośrednio związane ze stopniem zaawansowania choroby oraz tolerancja przez pacjenta wysiłku fizycznego i wszystkich aspektów narażenia zawodowego, w tym również stresu. Czynniki niemedyczne obejmują zadowolenie pacjenta z wykonywanej pracy (a więc też chęć powrotu do niej), aspekty ekonomiczne oraz postrzegane przez niego ryzyko zdrowotne związane z kontynuowaniem pracy. Właśnie to, jak pacjent postrzega omawiane ryzyko i własną zdolność do pracy jest niezwykle ważnym czynnikiem determinującym jego powrót do pracy.
Zwraca się uwagę, że wielu pacjentów po zawale mięśnia serca przejawia tendencję do „oszczędzania się”, nawet jeżeli nie ma to żadnego uzasadnienia medycznego. Pomocne w takich przypadkach może być przeprowadzenie testu wysiłkowego i wykazanie pacjentowi jego rzeczywistych możliwości. Powrotowi do pracy powinna towarzyszyć również próba wzmocnienia zdolności pacjenta do radzenia sobie ze stresem związanym z pracą. Wiek, poziom wykształcenia, zawód i wymagany do wykonywania pracy poziom aktywności fizycznej są z kolei najważniejszymi czynnikami socjologicznymi w powrocie do pracy. Obserwuje się, że pracownicy umysłowi zwykle szybciej wracają do pracy niż pracownicy fizyczni, choć u pacjentów bez powikłań, z niskim ryzykiem ponownego epizodu nie ma medycznych powodów takich różnic.
Wątpliwości orzecznicze może też budzić wykonywanie pracy zmianowej, szczególnie obejmującej noc, przez osobę z chorobą układu krążenia. Ocenia się, że taka praca o około 40 proc. zwiększa ryzyko chorób układu sercowo-naczyniowego. Jako główne przyczyny wymienia się zaburzenia rytmu dobowego, zmianę stylu życia i stres. W ocenie zdolności do pracy w systemie zmianowym należy uwzględnić więc stan układu krążenia i czynniki ryzyka tych chorób, np. palenie papierosów, hiperlipidemię, brak aktywności fizycznej, otyłość itd.

Cukrzyca
Cukrzyca staje się chorobą coraz częstszą w populacji generalnej, również wśród ludzi młodych będących w okresie aktywności zawodowej, i jest istotnym problemem nie tylko społecznym, ale też orzeczniczym. Wiadomo również, że cukrzyca w istotny sposób zmniejsza prawdopodobieństwo zatrudnienia i skutkuje zmniejszoną produktywnością oraz niższymi zarobkami.
Zgodnie ze stanowiskiem American Diabetes Association (ADA, Amerykańskie Towarzystwo Diabetologiczne) z 1984 r...

więcej w numerze 1/2012