Agnieszka Lipińska-Ojrzanowska

Wypalenie zawodowe jest wieloletnim procesem o niezauważalnym początku i podstępnym przebiegu. Uświadomienie sobie braku możliwości dalszego rozwoju, zaspokojenia potrzeb ambicji, celowości swojego działania lub wręcz przeciwnie –spostrzeżenie własnej niekompetencji i niedostatecznej efektywności – skutkuje najczęściej brakiem satysfakcji z wykonywanego zajęcia.

Wśród przyczyn wypalenia zawodowego Schimidbauer wymienia określone wymagania środowiska pracy, tj. niedoinformowanie nowego pracownika w zakresie warunków pracy, której się podejmuje, określone ramy czasowe przeznaczone na wykonanie zadań, rutynę i biurokratyzację działań, konflikt z pracodawcą i współpracownikami, brak wsparcia ze strony otoczenia zarówno w pracy, jak i w domu. Watkins do przyczyn zależnych od pracy dodaje także czynniki indywidualne, jak wyczerpanie psychofizycznych zasobów jednostki z powodu nadmiernych oczekiwań osobistych. Wypalenie może przejawiać się w zmęczeniu, niechęci do pracy, rozdrażnieniu i niecierpliwości, negatywnej postawie do współpracowników i klientów, odczuciem samotności i wyobcowania w środowisku zawodowym, lękami, poczuciem choroby, a nawet myślami samobójczymi. Osoby najczęściej dotykane wypaleniem wykonują zawody oparte na bliskich interakcjach z innymi ludźmi (np. pielęgniarki, lekarze) lub związane ze znaczną presją i współzawodnictwem (sportowcy, kierownicy).

Ze względu na zaawansowanie wyróżnić można trzy fazy wypalenia zawodowego, z których pierwsza to stadium ostrzegawcze, a trzecia ma przebieg chroniczny i pełnoobjawowy. Ostatni etap niejednokrotnie grozi całkowitym wycofaniem społeczno-zawodowym, w przywróceniu chęci do działania nie pomoże już wypoczynek podczas urlopu. Zanim więc będzie zbyt późno, warto zapoznać się z wykazem zawodów zarejestrowanych w Polsce. Zwłaszcza jeżeli dotychczasowe stanowisko pracy powoduje znużenie lub wybór kierunku rozwoju przyszłej kariery zawodowej ma wiązać się z oryginalnym zajęciem. Niektóre z zarejestrowanych zawodów są tak niepospolite, że aż nieznane, być może właśnie dlatego mogą stanowić źródło satysfakcji zawodowej.
Klasyfikacja zawodów i specjalności w Polsce jest określona w załączniku do rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej z 27 kwietnia 2010 r. w sprawie klasyfikacji zawodów i specjalności na potrzeby rynku pracy oraz zakresu jej stosowania (Dz.U. Nr 82, poz. 537), które weszło w życie 1 lipca 2010 r. Zawody wykonywane w Polsce zostały tu zgrupowane na pięciu poziomach o hierarchii ustalonej zgodnie z Międzynarodowym Standardem Klasyfikacji Zawodów opracowanym i przyjętym w 1987 r. w Genewie podczas obrad XIV Międzynarodowej Konferencji Statystyków Pracy, a następnie znowelizowanym w 1994 r. celem dostosowania do wymogów Unii Europejskiej.
Zawód zdefiniowano jako zespół czynności wyodrębnionych w następstwie społecznego podziału pracy, wykonywanych stale przez daną jednostkę i będących źródłem dochodu, wymagających odpowiednich kwalifikacji nabytych w drodze kształcenia lub praktyki. Konsekwencją podziału szczegółowego zakresu obowiązków w ramach zawodu są specjalności, które wymagają pogłębienia wiedzy i zdobycia umiejętności w dodatkowych szkoleniach lub praktykach. Umiejętności określono jako sprawdzoną możliwość świadczenia odpowiedniej jakości usług, zaś kwalifikacje zawodowe obejmują ogół zdobytej wiedzy i umiejętności, niezbędnych do realizacji zadań w ramach wykonywanego zawodu.
W odniesieniu do tzw. formalnej drogi nabywania kwalifikacji zawodowych w procesie szkolenia, ich struktura opiera się na czterech poziomach. Kwalifikacje można jednak uzyskać także poprzez praktykę lub w ramach kursów doskonalących.

Struktura kwalifikacji zawodowych
I (kwalifikacje elementarne)    Ukończona szkoła podstawowa
II    Ukończone gimnazjum i zasadnicza szkoła zawodowa/liceum profilowane/liceum ogólnokształcące
III    Ukończone technikum/szkoła policealna
IV    Ukończone studia wyższe zawodowe/magisterskie/podyplomowe/doktoranckie

Zawody i specjalności wyszczególniono w tzw. grupach elementarnych, obejmujących aż 2360 jednostek, które zebrano w 132 grupach średnich, 43 dużych i 10 wielkich, wyodrębnionych na podstawie podobieństwa kwalifikacji zawodowych. I tak np. w grupach wielkich znaleźli się kolejno: przedstawiciele władz publicznych, wyżsi urzędnicy i kierownicy (III i IV); specjaliści (IV); technicy i inny średni personel (III); pracownicy biurowi (II i III); pracownicy usług osobistych i sprzedawcy (II i III); rolnicy, ogrodnicy, leśnicy i rybacy (II); robotnicy przemysłowi i rzemieślnicy (II); operatorzy i monterzy maszyn i urządzeń (II); pracownicy przy pracach prostych (I); siły zbrojne (I, II i IV)  .
 
 Wszystkie pozycje klasyfikacyjne zostały opatrzone kodem (symbolem cyfrowym). Dla uproszczenia, w wykazie umieszczono nazwy zawodów głównie w rodzaju męskim, a w rodzaju żeńskim tylko tych zdecydowanie sfeminizowanych (np. pokojowa, salowa, praczka).
Zadaniem przedstawicieli władz publicznych, wyższych urzędników i kierowników jest m.in. planowanie, formułowanie i realizacja celów polityki państwa, organów administracji publicznej, zarządzanie przedsiębiorstwami. Specjaliści powinni posiadać odpowiednio wysoki poziom wiedzy, umiejętności i doświadczenia zawodowego, aby prowadzić dalsze badania i szkolenia. Kwalifikacje zawodowe techników muszą zapewnić możliwość opracowywania i stosowania naukowych metod działania niezbędnych do wykonywania określonych prac technicznych. Pracownicy biurowi wykorzystują zdobytą wiedzę i umiejętności m.in. do organizacji, przechowywania i wyszukiwania danych (np. finansowych i statystycznych) oraz do zapewnienia potencjalnym klientom świadczenia odpowiedniej jakości kompleksowych usług. Zadaniem pracowników usług osobistych i sprzedawców jest udzielanie rozległego panelu świadczeń w wielu dziedzinach, np. gospodarki i handlu. Rolnicy, ogrodnicy, leśnicy i rybacy muszą posiadać wiedzę i umiejętności niezbędne do hodowli zwierząt, uprawy roślin, eksploatacji lasów, połowu ryb. Kwalifikacje zawodowe robotników przemysłowych i rzemieślników muszą umożliwiać m.in. obróbkę surowców i materiałów, prowadzenie prac konserwacyjnych i budowlanych. Operatorzy maszyn i urządzeń odpowiadają za nadzorowanie i prawidłową obsługę urządzeń mechanicznych. Pracownicy przy pracach prostych posługują się prostymi narzędziami ręcznymi, niejednokrotnie wykonują zajęcia wymagające wysiłku fizycznego, z ograniczonym wpływem ich własnej oceny i inicjatywy. I wreszcie ostatnia grupa – siły zbrojne – obejmuje zawodowych żołnierzy.
    W każdej z wymienionych grup zawodowych spotyka się profesje zaskakujące wpisaniem na oficjalną listę w rozporządzeniu oraz takie, których nazwy brzmią obco i nie kojarzą się z niczym lub mylnie sugerują zgoła inne zajęcia niż te rzeczywiście wykonywane w ramach zawodu.

W grupie przedstawicieli władz publicznych, wyższych urzędników i kierowników znaleźli się dyrektorzy generalni i wykonawczy, pośród których widnieje zawód o archaicznej nazwie – syndyk (kod 112019). Jest to zarządca majątku przedsiębiorstwa w stanie upadłości, dzielący zgromadzone fundusze pomiędzy wierzycieli zgodnie z obowiązującymi przepisami legislacyjnymi (prawo naprawcze i upadłościowe). Pozycję oznaczoną kodem 131203 wśród kierowników zajmuje szyper, czyli kapitan jednostki pływającej po akwenach śródlądowych i morskich strefach przybrzeżnych, głównie w celach związanych z działalnością gospodarczą (kutry, holowniki).
Specjaliści stanowią bardzo rozległą i niejednorodną grupę zawodową. Wśród Specjalistów Nauk o Ziemi, obok geografa i geologa, znajdziemy np. hydrografa morskiego (211404), który trudni się wykonywaniem pomiarów, opisywaniem właściwości fizycznych i opracowaniem danych dotyczących żeglownych akwenów morskich na powierzchni kuli ziemskiej, celem wykorzystania ich zwłaszcza w procedurach nawigacyjnych. Mało znanym w grupie matematyków, statystyków i pokrewnych jest aktuariusz (212001), zatrudniony najczęściej w towarzystwie ubezpieczeniowym i odpowiedzialny za obliczanie wysokości składek w zależności od wyliczonego ryzyka (np. prawdopodobieństwa wypadku i śmierci klienta). Wśród inżynierów ds. przemysłu i produkcji w pozycji kodowej 214107 uplasował się normalizator, który opracowuje normy techniczne w określonych dziedzinach, a kodami 214903 i 214904 oznaczono zawody zupełnie nowe, nieobecne w ubiegłych stuleciach, jak inżynier automatyki i robotyki oraz inżynier awionik, działający w obszarze statków powietrznych. W grupie architektów, projektantów i pokrewnych również odnajdziemy niepospolite profesje, jak np. architekt zieleni wewnątrz budynków, czy też projektant biżuterii. Nawet pracowników branży medycznej zastanowi także, czym może zajmować się surdologopeda (228504). Jest on specjalistą w zakresie leczenia i rehabilitacji mowy u osób głuchych i niedosłyszących. W grupie innych specjalistów nauczania i wychowania umieszczono andragoga (235101), planującego i organizującego działalność dydaktyczno-wychowawczą w placówkach i instytucjach. Ta sama grupa obejmuje nauczycieli szkół specjalnych, wśród których znajdziemy tyflopedagoga (235203) nauczającego niewidomych i niedowidzących oraz oligofrenopedagoga (235205), który uczy osoby z upośledzeniem umysłowym. Do specjalistów nauczania i wychowania niesklasyfikowanych gdzie indziej należy np. egzaminator on-line (235902), który swoje istnienie zawdzięcza wyłącznie erze informatyzacji i rozwoju internetowego. Coraz częściej spotyka się także stanowiska pracy określone mianami anglojęzycznymi, jak underwriter (241310, analityk specjalista ds. zarządzania ryzykiem), cool hunter (243101, analityk trendów rynkowych).

więcej w numerze 1/2012