dr inż. Zbigniew Jóźwiak
Zakład Fizjologii Pracy i Ergonomii Instytutu Medycyny Pracy  w Łodzi

Użycie pierwszych narzędzi, a następnie ich celowe wytwarzanie i umiejętne posługiwanie się nimi zapewniło człowiekowi dominującą rolę wśród istot żywych.

Narzędzia ręczne i ich technologiczne kontynuacje w postaci narzędzi zmechanizowanych, a następnie maszyn stanowią ciągle jeszcze, mimo wzrastającej roli komputerów, najbardziej użyteczne dzieło naszych rąk.

Podstawowe narzędzia używane obecnie służą najczęściej tym samym celom, którym służyły tysiące lat temu. Od swoich prototypów różnią się przede wszystkim bardziej dopracowaną formą (efekt doświadczenia), materiałem, z którego są wykonane oraz jakością wykonania. Postęp techniczny uzyskany m.in. właśnie dzięki użyciu narzędzi pozwolił na takie ich udoskonalenie, że w coraz większym stopniu zmniejszają wysiłek fizyczny użytkownika, a jednocześnie zapewniają szybsze, łatwiejsze i bardziej precyzyjne wykonanie zadań. Aby jednak najbardziej efektywnie, a przy tym bezpiecznie, wykorzystać możliwości współczesnych narzędzi, konieczna jest wiedza o tym:
• które narzędzie wybrać do osiągnięcia konkretnego celu,
• jak się nim poprawnie posłużyć,
• jakie elementy środowiska pracy usprawnią, a jakie utrudnią użycie narzędzi.
Trzeba też podkreślić, że świadome użycie narzędzi ręcznych (poprawne wykorzystanie właściwego narzędzia) dotyczy nie tylko pracy zawodowej, ale również wszelkiej innej naszej działalności – np. w domu, czy na działce. Dotyczy to w szczególności ręcznych narzędzi zmechanizowanych, które dzięki dużej mocy mogą ułatwić pracę, a jednocześnie stać się przyczyną urazów, wypadków o skutkach znacznie poważniejszych niż w przypadku urządzeń poruszanych wyłącznie naszą siłą.

Aby wykonać konkretne zadanie, wybierz odpowiednie do tego narzędzie
Żadna improwizacja w tym względzie nie jest polecana, w warunkach domowych użycie tłuczka do mięsa w celu wbicia gwoździa lub noża stołowego do wkręcenia śruby nierzadko może być przyczyną stłuczenia czy zacięcia. Jeszcze groźniejsze dla zdrowia może być porażenie prądem elektrycznym podczas wykonywania naprawy, np. gniazdka pod napięciem przy wykorzystaniu co prawda wkrętaka, ale bez odpowiedniej izolacji. Nie wspominając już o ewentualnych stratach czasu i materiału (rozkalibrowane łby wkrętów, wygięte gwoździe, uszkodzenia przypadkowych „narzędzi” i obrabianych przedmiotów). A są to tylko typowe przykłady z gospodarstwa domowego. Na stanowisku pracy zarówno urazy, jak i straty mogą być znacznie groźniejsze. Wnioski są dwa: po pierwsze, należy posiadać właściwe narzędzie. Bez niego po prostu nic nie da się zrobić. Ale jest jeszcze drugi aspekt – to narzędzie musi być łatwo dostępne. Jeśli nie jest – wracamy do punktu wyjścia i korzystamy po prostu z tego, co akurat mamy pod ręką.

 Narzędzia przechowywane w przeznaczonych dla nich miejscach są zawsze dobrze widoczne, łatwe do wykorzystania i kontroli. Zapewnienie narzędziom odpowiedniego przechowywania można rozwiązać na wiele sposobów – wykorzystać specjalne półki, szuflady, pojemniki, wózki narzędziowe, haki w ścianie, czy też tablice. Zestawy małych narzędzi lub ich elementy wymienne o podobnym kształcie (wiertła, ostrza itp.) mogą być wygodnie przechowywane w specjalnych pojemnikach z odpowiednimi wgłębieniami, ułatwia to ich odszukanie i odłożenie po wykonaniu czynności. Dodatkowo należy pamiętać o tym, aby najczęściej używane narzędzia znajdowały się najbliżej miejsca operacji. W przypadku częstej zmiany miejsca pracy (np. ekipy remontowe i konserwatorskie), wskazane jest użycie przenośnych pudeł narzędziowych lub ruchomych wózków narzędziowych, pamiętając przy tym jednak o odpowiednim rozmieszczeniu poszczególnych elementów wyposażenia. Co zyskujemy dzięki takiej strategii? Przede wszystkim bezpieczeństwo. Pracownicy bez trudu odnajdą i użyją narzędzia odpowiedniego, a nie zastępczego, będącego „pod ręką”. Jest to również efektywny sposób zapobiegania stracie czasu związanej z szukaniem właściwych narzędzi. I wreszcie postępowanie takie ułatwi generalnie utrzymanie porządku na stanowisku pracy.
Jakie narzędzie zakupić?
Przede wszystkim należy (odpowiednio do zadania) uwzględnić rodzaj, ciężar i rozmiar narzędzia. Ze względu na rodzaj narzędzia najłatwiej podzielić je na trzy zasadnicze grupy:
• proste,
• specjalizowane
• i uniwersalne.
Narzędzia proste umożliwiają poprawne i bezpieczne wykonanie najbardziej typowych czynności. Niestety w niektórych sytuacjach użycie ich wymaga dużej siły i/lub wprawy. W takich przypadkach, zwłaszcza podczas wykonywania prac powtarzalnych, bardziej polecane jest użycie narzędzi specjalizowanych. Szeroko rozumiana forma ich elementów roboczych jest doskonale dopracowana do konkretnej czynności i zapewnia podczas jej wykonywania większą efektywność. Narzędzia uniwersalne łączą cechy obydwu wymienionych grup, pozwalają na poprawne wykonanie pracy, charakteryzują się zwartą budową. Chociaż rozmiarami i masą przewyższają zazwyczaj pojedyncze narzędzie, to są mniejsze i lżejsze niż zestaw narzędzi pojedynczych, które zastępują. Stosowanie ich może być szczególnie polecane w warunkach dużej mobilności pracownika. Ograniczenia natomiast związane są z większym wysiłkiem koniecznym do wykonania poszczególnych zadań. Do narzędzi uniwersalnych zaliczyć można także w pewnym sensie bardzo wygodne narzędzia z wymiennymi końcówkami.
Dokonując zakupu narzędzi, uwzględniamy oczywiście cenę. Bywa ona jednak nieco zwodnicza z punktu widzenia interesu ekonomicznego przedsiębiorstwa. Bo chociaż koszt zakupu narzędzia specjalizowanego wynosi ok. 20-50 godzin pracy (w porównaniu z narzędziem prostym – 2-5 godzin pracy), to jednak będzie ono przecież intensywnie wykorzystywane przez kilka czy kilkanaście tysięcy godzin pracy, ułatwiając ją i czyniąc bardziej efektywną. Niekiedy zresztą narzędzia specjalizowane mogą być wytworzone stosunkowo niskim kosztem we własnym zakresie. Uwzględniając nawet koszt konserwacji i części zamiennych, uznać należy więc, że ich zakup jest jak najbardziej ekonomicznie uzasadniony, tym bardziej, że dzięki nim uzyskujemy:
• większą wydajność,
• lepszą jakość
• i zmniejszenie wysiłku pracowników (zmniejszenie zmęczenia, zwiększenie wydajności, zmniejszenie liczby błędów).
Ciężar narzędzia
Poza tymi narzędziami, które służą do uderzania (młoty, siekiery), należy wybierać jak najlżejsze. Mniejsza masa narzędzia to większa wygoda trzymania i możliwość wykonywania bardziej precyzyjnych ruchów. Użycie ciężkich narzędzi powoduje szybsze zmęczenie pracowników i zmniejszenie ich wydajności, dlatego też, poza technologicznie uzasadnionymi przypadkami, jest niecelowe.

więcej w numerze 12/2007