Hipolit Piętka
Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Jednym z elementów zabezpieczenia społecznego są świadczenia związane z macierzyństwem. 

Zasady, na jakich przysługują te świadczenia zostały określone w rozdziale 6 i 7 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. z 2005 r. Dz.U. Nr 31, poz. 267 ze zm.). Do świadczeń tych zalicza się zasiłek macierzyński oraz zasiłki z tytułu sprawowania opieki nad chorym, a w przypadkach wyjątkowych również i zdrowym dzieckiem oraz innymi członkami rodziny. Zasiłki te przysługują osobom podlegającym ubezpieczeniu chorobowemu. W niniejszym artykule zostaną omówione zasady przyznawania prawa do zasiłku macierzyńskiego.

Prawo do zasiłku macierzyńskiego przysługuje bez okresu wyczekiwania.
Zasiłek macierzyński przysługuje przez okres ustalony w art. 180 Kodeksu pracy, jako okres urlopu macierzyńskiego oraz ustalony w art. 183 k.p., jako okres urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego.

Urlop macierzyński i zasiłek macierzyński przysługują przez okres:
1) 18 tygodni (126 dni) przy pierwszym porodzie,
2) 20 tygodni (140 dni) przy każdym następnym porodzie,
3) 28 tygodni (196 dni) w przypadku urodzenia więcej niż jednego dziecka przy jednym porodzie.
Co najmniej 2 tygodnie urlopu macierzyńskiego mogą przypadać przed przewidywaną datą porodu, natomiast po porodzie przysługuje urlop macierzyński niewykorzystany przed porodem, aż do wykorzystania przysługującego pełnego wymiaru urlopu. Zasiłek macierzyński przysługuje również w razie urodzenia dziecka po ustaniu ubezpieczenia chorobowego, jeżeli ubezpieczenie to ustało w okresie ciąży:
 1) wskutek ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy,
 2) z naruszeniem przepisów prawa, stwierdzonym prawomocnym orzeczeniem sądu.

W przypadku, o którym mowa wyżej, zasiłek macierzyński przysługuje za okres odpowiadający części urlopu macierzyńskiego, która przypada po porodzie.

Ubezpieczonej będącej pracownicą, z którą rozwiązano stosunek pracy w okresie ciąży z powodu ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy i której nie zapewniono innego zatrudnienia, przysługuje do dnia porodu zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego.
Pracownica zatrudniona na podstawie umowy o pracę na czas określony lub na czas wykonania określonej pracy, z którą umowa o pracę na podstawie art. 177 par. 3 Kodeksu pracy została przedłużona do dnia porodu – przysługuje jej prawo do zasiłku macierzyńskiego po ustaniu ubezpieczenia.

Pracownica, która wychowuje dziecko przysposobione lub która przyjęła dziecko na wychowanie jako rodzina zastępcza, z wyjątkiem rodziny zastępczej pełniącej zadania pogotowia rodzinnego, zasiłek macierzyński przysługuje jej przez okres 20 tygodni również przy pierwszym porodzie.
Po wykorzystaniu zasiłku macierzyńskiego przez okres co najmniej 14 tygodni po porodzie, ubezpieczona może zrezygnować z pobierania zasiłku macierzyńskiego za pozostały okres. W takim przypadku niewykorzystany okres wypłaty zasiłku macierzyńskiego przysługuje ubezpieczonemu – ojcu dziecka w okresie przypadającym bezpośrednio po terminie rezygnacji z części zasiłku macierzyńskiego przez ubezpieczoną.

Ubezpieczona niebędąca pracownicą, do wniosku w sprawie rezygnacji z pozostałej części okresu wypłaty zasiłku macierzyńskiego, przedkłada zaświadczenie płatnika składek ubezpieczonego – ojca wychowującego dziecko, potwierdzające termin, od którego ojciec dziecka będzie przebywał na urlopie macierzyńskim albo przerwie działalność zarobkową, aby zaopiekować się dzieckiem, bezpośrednio po terminie rezygnacji z części zasiłku macierzyńskiego przez ubezpieczoną.
W razie urodzenia dziecka martwego lub zgonu dziecka przed upływem 8 tygodni życia, zasiłek macierzyński przysługuje w wymiarze 8 tygodni (56 dni) po porodzie, nie krócej jednak niż przez 7 dni od dnia zgonu dziecka.

W przypadku urodzenia więcej niż jednego dziecka przy jednym porodzie, a jedno z dzieci było martwo urodzone lub nastąpił jego zgon w okresie pierwszych 8 tygodni życia, zasiłek macierzyński przysługuje przez okres odpowiedni do liczby dzieci pozostałych przy życiu.
W razie zgonu dziecka po upływie 8 tygodni życia ubezpieczona zachowuje prawo do zasiłku macierzyńskiego przez okres 7 dni od dnia zgonu dziecka. Jeżeli ubezpieczona  urodziła więcej niż jedno dziecko przy jednym porodzie i  nastąpił  zgon dziecka (dzieci) po upływie 8  tygodni  życia, zasiłek  macierzyński przysługuje przez okres odpowiedni do liczby dzieci pozostałych przy życiu.
W razie urodzenia dziecka wymagającego opieki szpitalnej ubezpieczona, która pobrała zasiłek za okres 8 tygodni po porodzie, może pozostałą część zasiłku macierzyńskiego wykorzystać w terminie późniejszym, po wypisaniu dziecka ze  szpitala.

Ubezpieczonej, która rezygnuje z wychowywania dziecka i oddaje je innej osobie w celu przysposobienia lub do domu małego dziecka, zasiłek macierzyński przysługuje do dnia oddania dziecka, nie krócej jednak niż przez okres 8 tygodni po porodzie.
Pracownicy, która urodziła dziecko w czasie urlopu wychowawczego, zasiłek macierzyński przysługuje przez okres odpowiadający części urlopu macierzyńskiego, przypadającej po porodzie, czyli w wymiarze skróconym o 2 tygodnie, jeżeli pełny wymiar urlopu macierzyńskiego bez skracania go o 2 tygodnie przypada w czasie urlopu wychowawczego. Jeżeli pełny wymiar urlopu macierzyńskiego wykracza poza udzielony pracownicy urlop wychowawczy, pracownicy przysługuje zasiłek macierzyński w pełnym wymiarze, tj. przez okres odpowiednio 20 lub 28 tygodni liczonych od dnia porodu.

W przypadku przyjęcia dziecka na wychowanie i wystąpienia do sądu opiekuńczego  z wnioskiem o wszczęcie postępowania  w  sprawie  jego  przysposobienia, zasiłek macierzyński przysługuje przez okres 18 tygodni (126 dni), nie dłużej jednak  niż  do ukończenia przez dziecko 7 roku życia, a w przypadku dziecka, wobec którego podjęto decyzję o odroczeniu obowiązku szkolnego, nie dłużej niż do ukończenia przez nie 10 roku życia. W przypadku przyjęcia na wychowanie dziecka w wieku do 7 roku życia, a w przypadku dziecka, wobec którego podjęto decyzję o odroczeniu obowiązku szkolnego, do ukończenia przez nie 10 roku życia, zasiłek macierzyński przysługuje przez okres nie krótszy niż 8 tygodni.

Pracownicy korzystającej z urlopu wychowawczego, z którą rozwiązano stosunek pracy z powodu likwidacji pracodawcy w okresie ciąży i której nie zapewniono innego zatrudnienia, przysługuje do dnia porodu zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego.
Wysokość zasiłku macierzyńskiego wynosi 100% podstawy wymiaru zasiłku.
 Dowodem do  przyznania i wypłaty zasiłku macierzyńskiego jest:
1) zaświadczenie lekarskie stwierdzające przewidywaną datę porodu – za okres przed porodem albo skrócony odpis aktu urodzenia dziecka – po porodzie,
2) zaświadczenie pracodawcy o okresie udzielonego urlopu macierzyńskiego – w razie wypłaty zasiłku macierzyńskiego przez Oddział ZUS,
3) oświadczenie ubezpieczonej o urodzeniu pierwszego lub kolejnego dziecka.
W przypadku urodzenia dziecka  podczas pobytu za granicą, przyznanie i wypłata zasiłku macierzyńskiego następuje na podstawie zaświadczenia zagranicznego zakładu leczniczego lub zagraniczne lekarza stwierdzającego przewidywaną datę porodu – za okres przed porodem albo na podstawie skróconego aktu urodzenia dziecka – po porodzie.
 
Przyznania i wypłaty zasiłku macierzyńskiego po ustaniu ubezpieczenia chorobowego (zatrudnienia), jeżeli ubezpieczenie to ustało w okresie ciąży z powodu ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy, następuje na podstawie:
1) zaświadczenia lekarskiego stwierdzającego stan ciąży w okresie zatrudnienia,
2) świadectwa pracy lub innego dokumentu potwierdzającego rozwiązanie stosunku pracy z powodu ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy,
3) skróconego odpisu aktu urodzenia dziecka.

Dowodami do przyznania i wypłaty zasiłku macierzyńskiego po ustaniu ubezpieczenia chorobowego (zatrudnienia), jeżeli ubezpieczenie to ustało w wyniku rozwiązania stosunku pracy z naruszeniem przepisów prawa są:
1) zaświadczenie lekarskiego stwierdzające stan ciąży w okresie zatrudnienia,
2) prawomocne orzeczenie sądu o rozwiązaniu stosunku pracy z naruszeniem przepisów prawa,
3) skrócony odpis aktu urodzenia dziecka.
W przypadku, gdy umowa o pracę została przedłużona do dnia porodu, dowodami do przyznania i wypłaty zasiłku macierzyńskiego po ustaniu ubezpieczenia chorobowego, są:
1)  skrócony odpis aktu urodzenia dziecka,
2) oświadczenie ubezpieczonej o urodzeniu pierwszego lub kolejnego dziecka,
3) świadectwo pracy lub inny dokument stwierdzający rodzaj zawartej umowy o pracy i datę rozwiązania stosunku pracy.