Obecny program profilaktyki i zwalczania gruźlicy jest realizowany na podstawie strategii Światowej Organizacji Zdrowia (WHO).
Wg WHO, gruźlica nadal stanowi problem zdrowotny; choruje na nią ok. 2 mld ludzi. Najwięcej zachorowań odnotowuje się w biednych krajach afrykańskich i azjatyckich, a wśród krajów europejskich – w Rosji. W Polsce po okresie wzrostu zachorowań, od 1994 r. nastąpił stopniowy, ok. 4-proc. spadek zapadalności, co w liczbach bezwzględnych stanowi ponad 10 tys. nowych zachorowań (trzykrotnie więcej niż w krajach starej Unii) w 2003 r. Ponad 90 proc. z tych zachorowań stanowiła gruźlica płuc. Chorują przeważnie osoby o obniżonej odporności: ludzie starsi, chorzy na AIDS, bezdomni, a także pracujący w warunkach sprzyjających temu zjawisku. Gruźlica jest także chorobą zawodową; mimo że od 1998 r. obserwuje się spadek zachorowań, to jednak ze względu na skutki zdrowotne i społeczne liczba nowych przypadków jest bardzo duża. Statystyka: 1998 r. – 192 przypadki, 1999 r. – 151, 2000 r. – 131, 2003 – 93, 2005 – 91 przypadków.
Etiologia. Choroba wywoływana jest przez Gram- dodatnie, prątki kwasooporne tzw. prątki Kocha – Mycobacterium tuberculosis lub Mycobacterium tuberculosis hominis – prątki ludzkie. Zdarzają się też zakażenia M. bovis, (prątkiem bydlęcym), odpowiedzialnym głównie za zakażenia pozapłucne – gruźlica szyjnych węzłów chłonnych, gruźlica jelit, skóry, kostno-stawowa, gruźlicze zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, oraz bardzo rzadko – typem ptasim- M. avium. Prątki są stosunkowo oporne na działanie środków chemicznych: przeżywają poddane 15-30 minutowemu działaniu kwasów i zasad, które zabija inne drobnoustroje. W plwocinie, ropie i wydalinach żyją przez kilka miesięcy, zwłaszcza w stanie wysuszonym. W wysuszonej plwocinie prątki znoszą ogrzewanie do 100 ºC przez 1 godzinę; fenol 5-procentowy zabija je po 24 godzinach, 2-procentowy krezol zabija je po 12 godzinach, 95-procentowy alkohol zabija je po 15-30 sekundach, wrażliwe są też na działanie promieni słonecznych oraz ogrzewanie w środowisku wodnym (100 ºC przez kilka minut). Powstały także szczepy lekooporne – co stanowi istotny problem w leczeniu gruźlicy.
Drogi zakażenia. Gruźlica rozprzestrzenia się drogą kropelkową. Podstawowym źródłem zakażenia jest chory człowiek z czynną gruźlicą, tzw. prątkujący, który podczas kichania, kaszlu, rozmowy, śmiechu wyrzuca do środowiska bakterie. Bakterie te wdychane są wraz z powietrzem przez innych ludzi. Innym źródłem zakażenia są zwierzęta i produkty pochodzenia zwierzęcego – surowe, mleko, nabiał – wtedy zakażenie następuje drogą pokarmową. Możliwa jest także infekcja poprzez skórę – zdarza się to czasami służbie weterynaryjnej. Pamiętać należy również o cechach prątków, a zwłaszcza ich odporności na wysuszenie, dlatego źródłem zakażenia mogą być prątki znajdujące się w kurzu, pyle pochodzącym z pomieszczeń gospodarskich, a także w powietrzu w zakładach służby zdrowia: laboratoria, przychodnie. Do zarażenia dochodzi w zależności od kilku czynników: zjadliwości szczepu bakterii, predyspozycji genetycznych i odporności organizmu, na który wpływ ma wiek, kondycja psychofizyczna, stan odżywienia, środowisko życia oraz obecność innych chorób.
Objawy choroby. Gruźlica może mieć przebieg ostry i uogólniony lub przewlekły i zlokalizowany. Początkowe objawy mogą przypominać grypę: gorączka, osłabienie, uczucie zmęczenia, nieznaczne bóle mięśniowe lub przebiegać bardzo gwałtownie – jeżeli dotyczy osób z obniżoną odpornością. Po wniknięciu bakterii powstaje stan zapalny, który może przebiegać gwałtownie, prowadząc do szybkiego namnożenia bakterii i wysiewu do krwioobiegu, a wraz z nim do narządów: m.in.: płuc, opon mózgowo-rdzeniowych, wątroby, śledziony, nerek, nadnerczy, naczyniówki oka i nasad kości. Ta postać gruźlicy nosi nazwę prosówki i często prowadzi do zgonu. Objawy niepokojące to: przewlekły kaszel, chudnięcie, gorączka, poty nocne, bóle w klatce piersiowej, duszności, a w późniejszym etapie choroby – krwioplucie. Mogą wystąpić także obrzęki szyi związane z zaatakowaniem węzłów chłonnych. Gruźlica jelit charakteryzuje się: bólami brzucha, biegunką, chudnięciem. Wcześnie rozpoznana i właściwie leczona gruźlica jest uleczalna. Gruźlica zaleczona, a nie wyleczona, może po latach rozwinąć się ponownie.
Pracownicy narażeni: pracownicy służby zdrowia i opieki społecznej, pracownicy służby weterynaryjnej, hodowcy bydła. Pracownicy narażeni na pył – zarówno przemysłowy, jak i pochodzenia organicznego.
Profilaktyka. Do podstawowych działań profilaktycznych należą szczepienia ochronne, odpowiednie odżywianie, zachowanie zasad higieny. Prowadzenie prozdrowotnego trybu życia: przebywanie na świeżym powietrzu, unikanie alkoholu i dymu nikotynowego. Spożywanie pasteryzowanych artykułów spożywczych. W zakładach pracy, w których występuje narażenie na zakażenie gruźlicą, należy ściśle przestrzegać zasad bhp określonych w rozporządzeniu ministra zdrowia z 22 kwietnia 2005 r. w sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo narażonych na te czynniki (Dz.U. nr 81, poz. 716).

dr Urszula Wawrzyniak