Prowadzę małą firmę remontowo-budowlaną. Niedawno pracownik odmówił wykonania zleconej przeze mnie pracy, twierdząc, że nie jest do niej wystarczająco przygotowany i „boi się”. Ponieważ uznałem jego wytłumaczenie, następnego dnia inny pracownik wymówił się od pracy z tych samych przyczyn (i on się bał). Teraz to ja się boję, że niedługo nie będzie komu pracować. Kiedy pracownik może odmówić pracodawcy wykonania jego polecenia?

Odpowiedź eksperta

Sprawa jest nieco skomplikowana, aczkolwiek reguluje ją Kodeks pracy. Według artykułu 210 k.p. par 1, pracownik ma prawo powstrzymać się od wykonywania pracy w przypadku, gdy jej warunki nie spełniają wymagań bezpieczeństwa i higieny pracy oraz stwarzają bezpośrednie zagrożenia dla zdrowia lub życia pracownika lub osób przebywających w otoczeniu miejsca pracy. Istnieje przy tym warunek, że pracownik musi natychmiast poinformować o swojej decyzji pracodawcę, co w opisanym przez Pana przypadku zostało dokonane. Co więcej, jeżeli powstrzymanie się od wykonania obowiązku nie usuwa zagrożenia, pracownik może – zgodnie z prawem – oddalić się z miejsca zagrożenia, lecz i tu musi niezwłocznie poinformować o tym pracodawcę. Kodeks pracy wskazuje przy tym, że w obu przypadkach pracownik nie traci prawa od wynagrodzenia. Niestety, nie opisał Pan samego zdarzenia, i trudno tu o analizę zagrożenia. Zasada jest jednak taka, że zagrożenie musi być realne i spełniać łącznie obie przesłanki (wyrok Sądu Najwyższego z 11 maja 2006 r. I PK 191/05 OSNP 2007/9-10/128), tzn., że jeżeli warunki pracy naruszały wymogi bhp, ale nie stanowiły zagrożenia dla zdrowia lub życia pracownika (i/lub osób przebywających wokół), pracownik nie może odmówić wykonania zaleconego zadania lub oddalić się z miejsca pracy, ponieważ może mu za to grozić nawet zwolnienie z pracy za naruszenie obowiązku jej świadczenia. Co do realności zagrożenia, zasada jest prosta – zagrożenie dla zdrowia lub życia musi być obiektywne i sprawdzalne, a nie jedynie domniemane, nie wystarczy, by pracownikowi „wydawało się”, że potencjalne wykonanie zadania może być niebezpieczne.

Proponuję Panu również zwrócić uwagę na par. 4 omawianego artykułu, który stanowi o prawie pracownika do powstrzymania się od wykonania obowiązku w sytuacji, gdy zadanie wymaga szczególnej sprawności psychofizycznej, a jego stan psychofizyczny nie zapewnia bezpiecznego wykonania pracy i może być zagrożeniem dla innych.
Omawiane paragrafy artykułu 210 (tj. par. 1, 2, 4) nie dotyczą pracowników, których obowiązkiem jest ratowanie życia ludzkiego lub mienia.

Dorota Łopińska
specjalista prawa pracy