doc. Jolanta Walusiak
dr  Ewa Wągrowska-Koski

Wszystkie leki cytostatyczne powinny być podawane w rękawicach, w sposób wykluczający kontakt ze skórą.

Zasady postępowania przy stosowaniu leków cytostatycznych
Skutki zdrowotne zawodowego narażenia na leki cytostatyczne w zakładach opieki zdrowotnej budzą ogromne zainteresowanie i wiele emocji u osób narażonych. Z jednej strony, wydaje się, że istniejące przepisy prawne dokładnie określają zasady postępowania w oddziałach chemioterapii, z drugiej jednak strony, obserwacje dotyczące tego środowiska pracy są niepokojące. Na przykład badania przeprowadzone przez Instytut Medycyny Pracy w Łodzi ujawniły obecność Metotreksatu w moczu 12 proc. pracowników oddziałów stosujących leki przeciwnowotworowe.

Zasady postępowania przy stosowaniu leków cytostatycznych w zakładach opieki zdrowotnej regulują:
• rozporządzenie ministra zdrowia i opieki społecznej z 19 czerwca 1996 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy przygotowywaniu, podawaniu i przechowywaniu leków cytostatycznych w zakładach opieki zdrowotnej,
• rozporządzenie ministra zdrowia z 31 sierpnia 2000 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy przygotowywaniu, podawaniu i przechowywaniu leków cytostatycznych w zakładach opieki zdrowotnej.

Rozporządzenia te określają wymogi dotyczące pomieszczeń, w których odbywa się przygotowywanie cytostatyków, sposobu podawania leków cytostatycznych, niektóre aspekty opieki nad pacjentami i przeciwwskazania do pracy w narażeniu na te leki.
Leki cytostatyczne powinny być przygotowywane do podania w wydzielonych pomieszczeniach, zaopatrzonych w lożę laminarną. W zakładach istniejących do 31 sierpnia 2000 r. dopuszcza się stosowanie wentylacji mechanicznej zapewniającej dziesięciokrotną wymianę powietrza w ciągu godziny i dygestorium. Niedopuszczalne jest usytuowanie pomieszczenia w bezpośrednim sąsiedztwie pomieszczeń służących do przechowywania środków spożywczych, przyrządzania i spożywania posiłków, ciągów komunikacyjnych służącym do ruchu pacjentów i odwiedzających. W pomieszczeniach tych powinno się znajdować wydzielone miejsce na środki ochrony indywidualnej przeznaczone do zniszczenia (rękawiczki, fartuchy, czepki lub maski). Obowiązuje tu całkowity zakaz palenia tytoniu i spożywania posiłków.
Przepisy prawne nakładają na narażonych pracowników także obowiązek przestrzegania zaleceń producenta leku dotyczących stosowania środków ochrony indywidualnej – rękawiczek, fartuchów, okularów, czepków i masek. Sprzęt medyczny powinien być szczelny, zapewniający niewydostawanie się leku na zewnątrz i jednorazowego użytku. Również odzież ochronna pracowników przygotowujących cytostatyki musi być jednorazowa. Podczas otwierania ampułki z lekiem oraz nabierania leku do strzykawki należy przykryć ampułkę jałowym gazikiem zwilżonym w spirytusie, a w przypadku usuwania powietrza ze strzykawki, na zakończenie igły nakłada się jałowy gazik. Jeśli zachodzi konieczność dzielenia tabletek, nie wolno dopuszczać do rozprzestrzeniania ich pyłu i dotykać ich gołą ręką. Miejsce skażone lekami trzeba dokładnie zmyć i osuszyć. Pościel i bieliznę chorych otrzymujących cytostatyki należy zmieniać codziennie. Osoby pracujące w kontakcie z cytostatykami nie mogą wykonywać czynności, podczas których będą narażone na promieniowanie jonizujące. Według obowiązujących przepisów, w ekspozycji na cytostatyki nie mogą być zatrudniane kobiety w okresie ciąży i laktacji oraz młodzież w wieku od 15 do 18 roku życia.

Doświadczenia Instytutu Medycyny Pracy w Łodzi wskazywały na potrzebę opracowania bardziej szczegółowych zaleceń dotyczących postępowania podczas kontaktu z lekami cytostatycznymi. Poniżej przedstawiono zalecenia opracowane na podstawie danych z krajów Europy Zachodniej, USA oraz Australii.

Indywidualny zestaw ochron osobistych
Podstawowym wymogiem dotyczącym pracy w narażeniu na cytostatyki jest posiadanie odpowiednich ochron osobistych. Zestaw ten obejmuje:
- nakrycia wierzchnie – najczęściej używane w miejscach przygotowywania leków; powinny być zapinane z tyłu, z długimi rękawami, z elastycznymi, ściśle przylegającymi mankietami, wykonane z nieprzepuszczalnego materiału,
- nakrycia głowy – rekomenduje się stosowanie kapturów połączonych z opisanymi powyżej okryciami wierzchnimi. Jeśli jest to niemożliwe, powinny być to czepki zakrywające włosy, ściśle przylegające do twarzy,
- fartuchy i inne stroje personelu – noszone podczas podawania pacjentom leków i opieki nad nimi – powinny być również wykonane z nieprzepuszczalnego materiału, z długimi rękawami, z elastycznymi, ściśle przylegającymi mankietami,
- rękawiczki – używanie rękawic jest niezbędne, powinny być one długie, sięgające powyżej nadgarstków i zachodzące na mankiety fartucha. Przy doborze rękawic powinno się zwracać uwagę na informację producenta na temat właściwości chemicznych i grubości. W miarę możliwości należy stosować rękawice specjalnie przeznaczone do tych celów, ewentualnie z lateksu lub PCV. Rękawice zmienia się zgodnie z zaleceniem producenta, nie rzadziej jednak niż co 30 min. Jeśli tylko rodzaj wykonywanej pracy na to pozwala, powinno się nosić podwójne rękawice. Podczas przygotowywania leków stosuje się rękawice sterylne i nietalkowane,
- ochrona oczu – może być zapewniona poprzez gogle lub okulary ochronne z bocznymi osłonami, przezroczystą osłonę na całą twarz lub specjalną maskę na twarz (respirator),
- osłony na buty – powinny być ochraniaczami wykonanymi z nieprzepuszczalnego materiału, odpowiednio wysokimi, tak by obejmowały nogawkę spodni. Podeszwy muszą być wykonane z trwałego, antypoślizgowego materiału. Uwaga! Jednorazowe ochraniacze powszechnie dostępne w placówkach służby zdrowia nie zapewniają dostatecznej ochrony,
- fartuchy zewnętrzne – stosowane dla ochrony, w przypadku gdy istnieje istotne ryzyko rozpryśnięcia toksycznego materiału; powinny być wykonane z materiału nieprzepuszczalnego dla cytostatyków.

Podczas pracy w kontakcie z cytostatykami nie powinno się nosić biżuterii i zegarka. Absolutnie zabronione jest jedzenie, picie, żucie gumy, wykonywanie makijażu w pomieszczeniach, gdzie są przygotowywane cytostatyki do podania pacjentowi oraz w ich pobliżu.

Pranie rzeczy skażonych cytostatykami
 Pranie rzeczy, które mogą być zanieczyszczone cytostatykami wymaga specjalnego postępowania.

doc. Jolanta Walusiak
Klinika Chorób Zawodowych i Krajowy Ośrodek
ds. Orzecznictwa i Aktywizacji Zawodowej Osób Niepełnosprawnych
dr n. med. Ewa Wągrowska-Koski
Przychodnia Chorób Zawodowych Instytut Medycyny Pracy w Łodzi

więcej w numerze 3/2008