Ewelina Chowaniec-Furman, ekspert prawa cywilnego,
prawa budowlanego oraz procedur FIDIC
Kamil Furman, ekspert prawa pracy, prawa cywilnego
i prawa sportowego

W obliczu wielkich inwestycji, które obecnie są realizowane, między innymi w związku z przygotowaniami do organizacji EURO 2012, powszechnym zjawiskiem w ich realizacji będzie współdziałanie kilku, a nawet kilkunastu podmiotów zatrudniających pracowników.

Ze względu na różnoraką specyfikę i technologię prowadzonych prac, szczególnego wymiaru nabiera postulat udoskonalenia współpracy pomiędzy pracownikami poszczególnych przedsiębiorstw, osobami nimi kierującymi i wreszcie samymi pracodawcami.
Niewątpliwie owo współdziałanie nie może ograniczać się jedynie do sfery ekonomicznej czy organizacyjnej. Konieczne jest również podjęcie odpowiednich kroków w celu należytego stosowania przepisów prawa pracy, a w szczególności zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. W niniejszym opracowaniu autorzy podejmują próbę określenia statusu prawnego koordynatora do spraw bezpieczeństwa i higieny pracy, a ponadto skonkretyzowania jego zadań w odniesieniu do procesu budowlanego.

Uwagi wstępne
W trakcie realizacji inwestycji budowlanych bardzo często występuje sytuacja, gdy w jednym miejscu wykonują pracę pracownicy zatrudnieni przez różnych pracodawców. Kodeks pracy nakłada obowiązek wyznaczenia koordynatora do spraw bhp, jednocześnie nie określając jego obowiązków i faktycznych uprawnień. Z tego powodu zdarza się, że pracodawcy nie wyznaczają takiego koordynatora, uznając za wystarczające utworzenie służby bhp.
Tymczasem pracodawcy ponoszą odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie pracy i zobowiązani są chronić zdrowie i życie pracowników poprzez zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy . Mimo że norma z art. 207 k.p. wskazuje jedynie pracowników jako osoby, którym należy zagwarantować odpowiednie warunki pracy, to jednak słusznym wydaje się pogląd wyrażony w doktrynie, że na pracodawcy ciąży bezwzględny obowiązek zapewnienia bezpiecznej pracy wszystkim zatrudnionym w zakładzie, niezależnie od podstawy prawnej tego zatrudnienia, oraz niezależnie od tego, czy podmiot zatrudniony faktycznie pracę wykonuje, a także – czy wykonuje ją w sposób należyty .
 Należy podkreślić, że przepisy prawa pracy wskazują także inne podmioty, które są odpowiedzialne za stan bezpieczeństwa i higieny pracy, nakładając na nie szereg obowiązków. Obowiązki takie wynikają zarówno bezpośrednio z przepisów bhp, zobowiązujących ustalone osoby do określonych czynności, jak również wynikają pośrednio z istoty pełnionej funkcji. Zatem – co do zasady – każdy, kto w zakładzie pracy organizuje i nadzoruje pracę innych osób, jest odpowiedzialny także za bezpieczne i higieniczne warunki tej pracy, oczywiście w takim zakresie, w jakim to od niego zależy . Wśród najważniejszych osób odpowiedzialnych za stan bhp, a wskazanych w przepisach prawa pracy, można wymienić:
• osobę kierującą pracownikami ,
• osobę wyznaczoną do bezpośredniego nadzoru nad pracami szczególnie niebezpiecznymi
• lub wyznaczonego przez kilku pracodawców koordynatora do spraw bhp.

Problematyka bhp w treści umów o roboty budowlane
Przepisy prawa nakładają na podmioty biorące udział w procesach budowlanych szereg obowiązków. Podstawowym aktem prawnym regulującym problematykę procesu inwestycyjnego w budownictwie jest Kodeks cywilny , który zawiera ogólne zasady zawierania umów o roboty budowlane . Z uwagi na fakt, że przepisy k.c. określają jedynie w sposób ramowy prawa i obowiązki stron umowy, należy stwierdzić, iż od ich uznania zależy włączenie do treści umowy kwestii w kodeksie nieuregulowanych. Pomocne w tym względzie i najczęściej stosowane w złożonym procesie realizowania inwestycji budowlanych są ogólne warunki umowne robót budowlanych opracowane przez Federację Międzynarodową Inżynierów i Konsultantów, zwane dalej warunkami FIDIC . Mimo że te warunki, oparte na systemie common law nie stanowią odrębnych przepisów i nie są wiążące w relacjach międzynarodowych ani krajowych, to posługiwanie się warunkami FIDIC stało się w Unii Europejskiej standardem, zwłaszcza w odniesieniu do inwestycji wynikających z umów finansowanych przez Bank Światowy czy Fundusz Spójności .
Warunki Ogólne FIDIC nawiązują do kwestii bezpieczeństwa inwestycji budowlanych w subklauzuli 4.8., która wyznacza wykonawcy obowiązek przestrzegania procedur bezpieczeństwa . Zapisy tej subklauzuli poruszają tematykę bezpieczeństwa procesu budowlanego, a także nakazują wykonawcy dbanie o bezpieczeństwo wszystkich upoważnionych, którzy przebywają na terenie budowy , a w tym stosowanie „rozsądnych środków” pozwalających utrzymać teren budowy oraz wykonywane roboty  w „stanie wolnym od niepotrzebnych przeszkód”, które mogłyby zagrażać tymże osobom . Przywołana subklauzula wymienia także inne czynności, do których zobowiązany jest wykonawca, a mianowicie – konieczność ogrodzenia, oświetlenia, pilnowania, strzeżenia prowadzonych robót aż do ich zakończenia i do czasu przejęcia robót przez inwestora .
Ostatni punkt subklauzuli nakazuje wykonać roboty tymczasowe , włącznie z drogami, przejściami, poręczami i ogrodzeniami, które z powodu wykonywania prac budowlanych mogą być konieczne dla zapewnienia bezpieczeństwa publicznego oraz osób znajdujących się na sąsiadujących z pracami terenach .

Najczęściej zapisy subklauzuli 4.8 Warunków Ogólnych FIDIC są uzupełniane lub modyfikowane przez inwestorów zapisami Warunków Szczególnych, które, jak pokazuje praktyka, stanowią składową część aktu umowy zawieraną z wykonawcą.
 Modyfikacje subklauzuli 4.8 w Warunkach Szczególnych dotyczą przede wszystkim nałożenia na wykonawców powinności przedkładania inwestorowi w terminie poprzedzającym rozpoczęcie realizacji robót budowlanych planu BIOZ  oraz jego modyfikowania w trakcie inwestycji zgodnie z obowiązującym prawem. Ponadto, często zamieszczany jest również nakaz przedstawiania do akceptacji inżyniera kontraktu planu BIOZ i ochrony zdrowia w postaci comiesięcznych raportów lub protokołów .
Niestety, uzgadniając zapisy warunków szczególnych lub zawierając umowy, inwestor i wykonawca nie ujmują szeregu istotnych kwestii odnoszących się do obowiązków w zakresie bhp, ciążących na wykonawcach i podwykonawcach, jako podmiotach zatrudniających pracowników. Powyższe skutkuje tym, że pomimo iż w jednym miejscu wykonują pracę pracownicy zatrudnieni przez różnych pracodawców, to jednak nie współdziałają oni w zakresie zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy ani nie powołują koordynatora do spraw bhp.

Koordynator ds. bhp w świetle art. 208 Kodeksu pracy
Pracodawcy są zobowiązani do zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy w zakładzie pracy w znaczeniu przedmiotowym. Należy przez to rozumieć placówkę (miejsce) zatrudnienia lub inne miejsce wykonywania pracy. Sytuację, w której w tym samym miejscu wykonują pracę pracownicy zatrudnieni przez różnych pracodawców reguluje art. 208 k.p. Celem wprowadzenia tego przepisu było ustalenie, że w przedmiotowej sytuacji wszyscy pracodawcy są obowiązani do zapewnienia bezpieczeństwa i higieny pracy.  Zatem mają oni obowiązek współpracować ze sobą, ustalić zasady współdziałania uwzględniające sposoby postępowania w przypadku wystąpienia zagrożeń dla zdrowia lub życia pracowników, a także wyznaczyć koordynatora sprawującego nadzór nad bezpieczeństwem i higieną pracy wszystkich pracowników zatrudnionych w tym samym miejscu.

więcej w numerze 3/2008