Dyskryminacja w miejscu
pracy ze względu na przekonania polityczne

Większość pracodawców zainteresowanych jest jakością pracy
podwładnych, a nie ich przekonaniami politycznymi

W artykule 183a par. 1 Kodeksu pracy zapisane jest, że pracownicy powinni być równo traktowani w zakresie nawiązania i rozwiązania stosunku pracy, warunków zatrudnienia, awansowania oraz dostępu do szkolenia w celu podnoszenia kwalifikacji zawodowych w szczególności bez względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, rasę, religię, narodowość, przekonania polityczne, przynależność związkową, pochodzenie etniczne, wyznanie, orientację seksualną, zatrudnienie na czas określony lub nieokreślony albo w pełnym lub w niepełnym wymiarze czasu pracy.
W praktyce zasadę równości stosujemy nie tylko w odniesieniu do kwestii nawiązania i rozwiązania stosunku pracy, kształtowania statusu pracownika w ramach zatrudnienia pracowniczego, ale także do innych sfer działalności mających związek z zatrudnieniem:
 dostępu do pośrednictwa, do wszelkich rodzajów i poziomów poradnictwa, szkolenia i doskonalenia zawodowego oraz przekwalifikowania, włączając w to nabywanie praktycznego doświadczenia zawodowego,
 procesu rekrutacji,
 prawa przystępowania do organizacji pracowników, pracodawców lub jakichkolwiek organizacji, której członkowie wykonują dany zawód, włączając w to korzyści zapewniane przez te organizacje,
 osłony socjalnej, włączywszy ubezpieczenie społeczne i opiekę zdrowotną,
 świadczeń socjalnych, edukacji,
 uzyskiwania usług i dóbr, które są dostępne publicznie, w tym do mieszkalnictwa.

Zasada równego traktowania oraz zakazu dyskryminacji odnosi się przede wszystkim do relacji pracodawca – pracownik, ale nie tylko. Również organizacje związkowe nie mogą niejednakowo traktować pracowników w zakresie przyjęcia do związku bądź nabycia praw związkowych.
Zasady równego traktowania ze względu na przekonania polityczne
Jednym z kryteriów wskazanych w przepisach regulujących kwestię równouprawnienia w zatrudnieniu są przekonania polityczne. Od 1989 roku mamy w Polsce do czynienia z pluralizmem politycznym. Mamy zagwarantowane konstytucyjnie prawo tworzenia i działania partii politycznych  i wszyscy obywatele mają prawo zrzeszać się w organizacje o charakterze politycznym.
Co do zasady większość pracodawców zainteresowanych jest ilością i jakością pracy swoich podwładnych, a nie ich przekonaniami politycznymi. Zdarzają się jednak sytuacje, w których różnorodność sympatii politycznych reprezentowanych przez obie strony stosunku prawnego, potencjalnie może prowadzić do dyskryminacji ze względu na przekonania polityczne.

Przykład
Pracownik w czasie jednego z zebrań pracowniczych publicznie zadeklarował przynależność do jednej z partii politycznych o skrajnie lewicowych poglądach. Po niedługim czasie pracodawca rozwiązał z pracownikiem umowę o pracę z uwagi na istniejący pomiędzy nimi konflikt w zakresie wartości i przekonań związanych z reprezentowaniem określonego światopoglądu, formułowanego przez partię, do której należy ów pracownik.

Przepis artykułu 183a par. 2 K.p. wskazuje, iż równe traktowanie w zatrudnieniu oznacza niedyskryminowanie w jakikolwiek sposób, bezpośredni lub pośredni, z przyczyn powyżej określonych. Równość wobec prawa nie oznacza jednak takich samych praw i obowiązków wobec wszystkich pracowników. Problem równości w prawie pracy polega zatem na prawidłowym i obiektywnym doborze kryteriów różnicowania uprawnień pracowniczych. W razie nieuzasadnionego uprzywilejowania jednego pracownika mamy do czynienia z naruszeniem zasady równego traktowania pracowników. Natomiast zakaz dyskryminacji w zatrudnieniu oznacza przede wszystkim zakaz mniej korzystnego kształtowania sytuacji jednego pracownika w porównaniu z innymi. Dyskryminacją byłoby, jak formułuje to Sąd Najwyższy, bezprawne pozbawienie lub ograniczenie praw wynikających ze stosunku pracy albo nierównomierne traktowanie pracowników ze względu na dyskryminujące kryterium, a także przyznanie z tych samych względów niektórym pracownikom mniejszych praw niż te, z których korzystają pracownicy znajdujący się w tej samej sytuacji faktycznej i prawnej .

Przykład
Osoba, która jest wysoko postawionym członkiem lokalnych władz partii politycznej, aktualnie współtworzącej rząd, została zatrudniony, mimo braku wymaganych kwalifikacji, na stanowisku kierowniczym w pewnej firmie, która często staje do przetargów na zamówienia publiczne. Ów pracownik otrzymuje ponadto wynagrodzenie w kwocie znacząco wyższej aniżeli inne osoby zatrudnione na analogicznych stanowiskach pracy w tej firmie.

Wymóg apolityczności
Jeżeli chodzi o zakaz przynależności do jakiejkolwiek partii politycznej lub zakaz demonstrowania swoich poglądów, to musi on wyraźnie wynikać z powszechnie obowiązujących przepisów prawa. Wymóg apolityczności jest jednak nad wyraz rzadko wyrażany w treści przepisów regulujących kryteria doboru pracowników i dotyczy jedynie pracowników wykonujących pracę w tzw. sferze budżetowej.
A. Korpus służby cywilnej
 Niektóre stanowiska służbowe mają wyraźnie polityczny charakter (premier, ministrowie, wojewodowie itp.) i jest zrozumiałym, że na tych stanowiskach zachodzą częste zmiany spowodowane nowym układem sił politycznych powstałym w wyniku wyborów parlamentarnych, przetasowaniami w składzie sojuszów partyjnych, koalicji międzypartyjnych etc. W trosce o stabilność i sprawne działanie państwa powołano korpusu służby cywilnej, który ma zapewnić zawodowe, rzetelne, bezstronne i neutralne politycznie wykonywanie zadań państwa. W ustawie zasadniczej korpus służby cywilnej otrzymał rangę konstytucyjną , a obejmuje ona apolityczną, profesjonalną administrację rządową, niepodlegającą zmianom politycznym, niepowiązaną z żadną opcją polityczną.
Korpus służby cywilnej tworzą pracownicy zatrudnieni na stanowiskach urzędniczych: średniego szczebla zarządzania, koordynujących, samodzielnych, specjalistycznych i wspomagających w urzędach wymienionych w treści ustawy :
1) Kancelarii Prezesa Rady Ministrów,
2) urzędach ministrów i przewodniczących komitetów wchodzących w skład Rady Ministrów oraz urzędach centralnych organów administracji rządowej,
3) urzędach wojewódzkich oraz innych urzędach stanowiących aparat pomocniczy terenowych organów administracji rządowej podległych ministrom lub centralnym organom administracji rządowej,
4) komendach, inspektoratach i innych jednostkach organizacyjnych stanowiących aparat pomocniczy kierowników zespolonych służb, inspekcji i straży wojewódzkich oraz kierowników powiatowych służb, inspekcji i straży, chyba że odrębne ustawy stanowią inaczej,
5) Głównym Inspektoracie Inspekcji Handlowej,
6) Urzędzie Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych,
7) Biurze Nasiennictwa Leśnego
Korpus służby cywilnej tworzą także powiatowi i graniczni lekarze weterynarii oraz ich zastępcy.
Członkiem korpusu służby cywilnej są pracownicy służby cywilnej, tj. osoby zatrudnione na podstawie umowy o pracę oraz urzędnicy służby cywilnej, tj. osoby zatrudnione na podstawie mianowania. W przepisach ustawy o służbie cywilnej określone jest, że członek korpusu służby cywilnej przy wykonywaniu obowiązków służbowych nie może kierować się interesem jednostkowym lub grupowym. Członkom korpusu służby cywilnej nie wolno publicznie manifestować poglądów politycznych, zaś urzędnikom służby cywilnej nie wolno tworzyć partii politycznych ani uczestniczyć w nich . Ponadto członek korpusu służby cywilnej nie może łączyć pracy w służbie cywilnej z mandatem radnego. Dokonujące się zmiany układu politycznego w państwie nie powinny mieć wpływu na stan tych urzędników, mimo że zwierzchnikiem korpusu służby cywilnej jest z urzędu Prezes Rady Ministrów.
B. Sędziowie
W treści Konstytucji  wskazano, że sędziowie w sprawowaniu urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom. Sędzia ma określony konstytucyjnie zakaz przynależności do partii politycznych oraz prowadzenia działalności publicznej niedającej się pogodzić z zasadami niezależności sądów i niezawisłości sędziów.
C. Prokuratorzy
W przepisie artykułu 44 ust. 3 ustawy o prokuraturze  zapisano, iż w okresie zajmowania stanowiska prokurator nie może należeć do partii politycznej ani brać udziału w żadnej działalności politycznej. Ponadto w przepisach niniejszej ustawy określono, że prokurator powinien w służbie i poza służbą strzec powagi sprawowanego urzędu i unikać wszystkiego, co mogłoby przynieść ujmę godności prokuratora lub osłabiać zaufanie do jego bezstronności. W przypadku kiedy prokurator ubiega się o mandat posła albo senatora, albo radnego, udziela mu się na czas kampanii wyborczej urlopu bezpłatnego.
D. Pracownicy urzędów państwowych
Przepis art. 451 ust. 1 ustawy o pracownikach urzędów państwowych  stanowi, że urzędnikom państwowym zatrudnionym w Kancelarii Sejmu, Kancelarii Senatu, Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej oraz w Biurze Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji nie wolno publicznie manifestować przekonań politycznych. Niemniej wymieniony zakaz nie dotyczy pracowników zatrudnionych na podstawie art. 471 ust. 1 ww. ustawy (tj. pracownika w gabinecie politycznym Prezesa Rady Ministrów, wiceprezesa Rady Ministrów, ministra oraz innego członka Rady Ministrów), a także osób zajmujących kierownicze stanowiska w Kancelarii Prezydenta RP, wymienione w art. 2 ustawy o wynagrodzeniu osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe .
Zapisy Konstytucji formułują dodatkowo nakaz apolityczności w odniesieniu do Prezesa Najwyższej Izby Kontroli  oraz Rzecznika Praw Obywatelskich . Osoby piastujące ww. funkcje nie mogą zajmować innych stanowisk, z wyjątkiem stanowiska profesora szkoły wyższej ani wykonywać innych zajęć zawodowych. Nie mogą również należeć do partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalności publicznej niedającej się pogodzić z godnością jego urzędu.
Ponadto członkowie KRRiT, zgodnie z wymogami Konstytucji, nie mogą należeć do partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalności publicznej niedającej się pogodzić z godnością pełnionej funkcji .

Choć tylko w pewnych zawodach wymagana jest apolityczność i nie jest możliwe wprowadzenie nakazu apolityczności przez pracodawcę na mocy przepisów wewnątrzzakładowych (np. regulaminu pracy lub układu zbiorowego pracy), to jednak, w moim przekonaniu, co do zasady zakład pracy nie jest odpowiednim miejscem do prezentowania sympatii politycznych, powadzenia agitacji politycznej czy kampanii wyborczej, na przykład w ramach wyborów parlamentarnych, kiedy najczęściej reprezentuje się poglądy konkretnej formacji politycznej.
 Zasadne wydaje się zatem wprowadzenie zakazu przeprowadzania na terenie zakładu pracy działań o charakterze agitacji politycznej czy też innych działań o charakterze politycznym, jeśli tylko mogłyby one zakłócić porządek i dyscyplinę w zakładzie pracy.

Przykład zapisu w regulaminie pracy:
par. 5
Pracownicy zobowiązani są do przestrzegania porządku i dyscypliny w zakładzie pracy. W tym celu na terenie zakładu zabrania się prowadzenia wszelkich działań o charakterze agitacji politycznej lub też innych działań o charakterze politycznym, które mogłyby zakłócić porządek i dyscyplinę pracy oraz naruszyć zasady współżycia społecznego w zakładzie pracy.

Patrycja Potocka-Szmoń
specjalistka prawa pracy