dr Piotr Wąż
specjalista prawa pracy, prawa spółek i prawa koncernowego

Bezpośrednią przyczyną wypadku nie musi być świadczona przez pracownika praca. Związek z pracą może przejawiać się w aspekcie czasowym i miejscowym, czy też funkcjonalnym.

Związek z pracą jako przesłanka wypadku przy pracy - na tle orzecznictwa Sądu Najwyższego

Fakt, że nie każde zdarzenie, w wyniku którego pracownik doznał uszczerbku na zdrowiu, zaistniałe w miejscu świadczenia pracy i w czasie na nią przeznaczonym będzie wypadkiem przy pracy wydaje się stanowić wiedzę dość powszechną. Wśród tych zdarzeń są jednak i takie, co do których kwalifikacji mogą powstać wątpliwości.
 Definicję wypadku przy pracy odnajdujemy w art. 3 ust. 1 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy (Dz.U. z 2002 r. Nr 199, poz. 1673, z późn. zm., dalej jako: „ustawa wypadkowa”). Zgodnie z treścią tego przepisu, za wypadek przy pracy uważa się nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną powodują-ce uraz lub śmierć, które nastąpiło w związku z pracą. Dla uznania zdarzenia za wypadek przy pracy wszystkie trzy elementy (przesłanki) tej definicji, tj. 1). nagłość zdarzenia; 2). zewnętrzność przyczyny; 3). związek zdarzenia z pracą – muszą wystąpić łącznie.
 
Granice znaczeniowe dwóch pierwszych przesłanek definicji wypadku przy pracy zo-stały wypracowane głównie przez orzecznictwo Sądu Najwyższego oraz doktrynę. Trzecia z nich jest opisowo określona w samej ustawie, jednak orzecznictwo i doktryna doprecyzowują jej rozumienie.
W myśl ugruntowanej już praktyki orzeczniczej i poglądów doktryny, za zdarzenie nagłe, stanowiące przyczynę wypadku przy pracy uznaje się takie zdarzenie, które przebiega w czasie nie dłuższym niż trwanie jednego dnia pracy . Warunek zewnętrzności spełnia natomiast każdy czynnik, który stanowi siłę sprawczą danego zdarzenia i nie znajduje źródeł wyłącznie w organizmie poszkodowanego pracownika. Działanie tego rodzaju czynnika może jednak również polegać na pogorszeniu stanu zdrowia pracownika dotkniętego już schorzeniem samoistnym (np. zawał serca, nadciśnienie tętnicze, naczyniak mózgu, choroba wrzodowa żołądka itp.) . Wreszcie zdarzenie wykazujące związek z pracą to takie, które zaistniało:
- podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika zwykłych czynności lub poleceń przełożonych,
- podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika czynności na rzecz pracodawcy, nawet bez polecenia,
- w czasie pozostawania pracownika w dyspozycji pracodawcy w drodze między siedzibą pracodawcy a miejscem wykonywania obowiązku wynikającego ze stosunku pracy.
Najwięcej problemów w praktyce sprawia ustalenie związku zdarzenia z pracą oraz wykazanie, że wśród zbiegających się przyczyn o charakterze zewnętrznym i wewnętrznym decydującą moc sprawcą posiada przyczyna zewnętrzna.
Z uwagi na przedmiot niniejszego opracowania, wyznaczony jego zakresem tematycznym, rozważenia wymaga zasadniczo pierwsza z tych kwestii.

Istota związku z pracą
Powszechnie przyjmuje się, że w sformułowaniu: „związek z pracą”, użytym w definicji wypadku przy pracy, nie chodzi o związek przyczynowo-skutkowy w rozumieniu art. 361 par. 1 k.c. A zatem bezpośrednią przyczyną wypadku nie musi być świadczona przez pracownika praca. Związek z pracą może przejawiać się w aspekcie czasowym i miejscowym, czy też funkcjonalnym. Przy czym związek funkcjonalny może istnieć niezależnie od czasu i miejsca, w którym wypadek nastąpił . Z tego też względu związek ten posiada miano normatywnego.
Za wypadek przy pracy może zostać uznane zdarzenie, w wyniku którego uszczerbku doznał pracownik wykonujący czynności nie wynikające co prawda wprost z umowy o pracę, zakresu swoich obowiązków, czy też polecenia przełożonego, lecz leżące w szeroko pojętym interesie pracodawcy. Dlatego też uważa się, że podjęcie przez pracownika nawet nienależących do jego obowiązków, ale celowych czynności, zwykle wykonywanych w zakładzie pracy, dowodzi związku zdarzenia z pracą, jako działania zmierzającego do zabezpieczenia lub realizacji interesu pracodawcy . Jeżeli natomiast dane zdarzenie nastąpiło podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika zwykłych czynności lub poleceń przełożonych, wówczas dla ustalenia związku tego zdarzenia z pracą nie ma nawet potrzeby badać, czy wykonywanie tych czynności było zgodne z interesem zakładu pracy .
A zatem związek pomiędzy nagłą i zewnętrzną przyczyną wypadku a pracą polega na miejscowym i czasowym bądź funkcjonalnym powiązaniu przyczyny doznanego uszczerbku na zdrowiu albo śmierci pracownika z wykonywaniem czynności zmierzających do realizacji zadań wyznaczonych przez pracodawcę, do których pracownik zobowiązał się w umowie o pracę lub będących przedmiotem polecenia przełożonych albo nawet podjętych samorzutnie w interesie pracodawcy .

Zachowanie pracownika
Za utrwalony w orzecznictwie należy uznać pogląd, zgodnie z którym w przedmiocie stwierdzenia istnienia lub zerwania związku zdarzenia z pracą decydujące znaczenie ma zachowanie pracownika, który uległ wypadkowi. Stąd też stypizowanie konkretnego zdarzenia jako wypadku przy pracy, pod względem kryterium omawianego związku, za każdym razem wymagać będzie uprzedniego przeprowadzenia szczegółowej analizy, uwzględniającej uwarunkowania leżące u źródeł zaistnienia danego zdarzenia. Nieuprawnionym jest bowiem czynienie w tym względzie jakichkolwiek uogólnień. To samo pod względem przebiegu i skutków zdarzenie w pewnych okolicznościach może zostać uznane za wypadek przy pracy, w innych zaś statusu tego zostanie pozbawione, z uwagi na zerwanie związku z pracą.
Za przykład w tym miejscu może posłużyć zdarzenie, do jakiego doszło w następ-stwie spożycia alkoholu przez pracownika, powodujące uszczerbek na zdrowiu tego pracownika lub jego śmierć. Ogólnie przyjmuje się, że stan nietrzeźwości pracownika, zwłaszcza zaś wprawianie się w ten stan, jako czynność stojąca w sprzeczności z pracowniczym obowiązkiem zachowania trzeźwości prowadzić może do zerwania związku z pracą. Sam jednak stan nietrzeźwości nie powoduje zerwania przedmiotowego związku, jeżeli do wypadku dochodzi w sytuacji, w której nie można wykluczyć, że obok tego stanu także inne dolegliwości organizmu sprawiły, że doszło do zdarzenia spowodowanego przyczyną zewnętrzną, w wyniku którego nastąpiła np. śmierć pracownika . W takim zaś kontekście, niewątpliwie zrywa związek z pracą pracownik, który po zakończeniu czynności wynikających z umowy o pracę, pozostaje na terenie zakładu pracy jedynie w celu spożywania alkoholu .
Nie inaczej jest z przypadkami pobicia czy też bójki z udziałem pracownika, w wyniku których ten ostatni doznaje uszczerbku na zdrowiu lub też traci życie. Nie ulega wątpliwości, że nagłą przyczyną zewnętrzną wypadku przy pracy może być zachowanie innego człowieka, zwłaszcza zaś innego pracownika. Zasadniczo brak jest związku pomiędzy realizacją obowiązków pracowniczych a zaistnieniem każdego z tych zdarzeń, tj. pobicia czy bójki. Niemniej pobicie, do którego doszło podczas wykonywania przez pracownika zwykłych czynności pracowniczych będzie mogło być uznane za wypadek przy pracy, jeżeli zachowaniu pracownika nie można postawić zarzutu naganności z punktu widzenia realizacji powierzonych obowiązków. Jeżeli bowiem do pobicia doszło co prawda na terenie zakładu pracy lub w miejscu wyznaczonym do wykonywania zleconych czynności pracowniczych, w którym pracownik znalazł się jednak przypadkowo, podczas wykonywania czynności sprzecznych z istotą i celem zleconej mu pracy, zwłaszcza gdy omawiane zdarzenie zostało spowodowane wyłącznie oczywiście niewłaściwym zachowaniem się pobitego, wówczas o wypadku przy pracy nie będzie mogło być mowy .

Kłótnia czy bójka pracowników w czasie i miejscu pracy z założenia nie musi więc oznaczać, że istnieje normatywny związek takiego zdarzenia z pracą . Wypadkiem przy pracy będzie jednak efekt starcia dwóch pracowników, do którego doszło na tle wykonywania obowiązków pracowniczych, chociażby nawet poszkodowany pracownik starcie to wywołał, jeżeli zostanie wykazane, że działał w intencji zapewnienia dyscypliny na terenie zakładu pracy. Jednocześnie nie ma znaczenia fakt, że do zdarzenia takiego doszło po normalnych godzinach pracy poszkodowanego pracownika, o ile w tym czasie wykonywał on czynności w interesie zakładu pracy. Jedynie negatywna w tym zakresie ocena zachowania pracownika, poprzedzona szczegółową analizą, może skutkować zerwaniem związku z pracą.
Sąd Najwyższy uznał, że zachodzi związek pomiędzy pracą a zdarzeniem, w wyniku którego pracownik doznał uszczerbku, odpierając bezprawny atak protestujących pracowników, zamierzających naruszyć nietykalność cielesną tego pracownika, nietykalność cielesną jego przełożonego lub innego pracownika. Tego typu zachowanie spełnia bowiem kryterium działania w obronie interesu pracodawcy. Użycie siły fizycznej wobec wspomnianego pracownika stanowi wówczas nagłą, zewnętrzną i pozostającą w związku z pracą przyczynę wypadku przy pracy, któremu uległ tenże pracownik. Pobicie pracownika, który swym zachowaniem – rozsądnie rozumując – nie sprowokował agresji ze strony innego pracownika, lecz tylko reagował na nią, działając w obronie nietykalności cielesnej własnej, innych pra-cowników lub przełożonego, jest zdarzeniem mieszczącym się w normatywnym określeniu wypadku przy pracy .

Zerwanie związku z pracą
Zdaniem Sądu Najwyższego, związek zdarzenia z pracą będzie zerwany, choćby samo zdarzenie nastąpiło na terenie zakładu pracy i w godzinach pracy, jeżeli pracownik w czasie przeznaczonym na pracę zachowuje się w taki sposób lub przedsiębierze takie czynności, które nie wynikają z zatrudnienia lub są nawet celom zatrudnienia przeciwne, a przez to powodują, że w istotnym – ze względu na moment zdarzenia – czasie dochodzi do zerwania czasowego związku z pracą, co z kolei uniemożliwia przyjęcie, iż wypadek nastąpił podczas lub w związku z pracą .
Przede wszystkim omawiany związek zostaje zerwany wówczas, gdy pracownik bez usprawiedliwienia nie wykonuje pracy w czasie i w miejscu, w którym powinien ją wykony-wać. Chodzi tutaj zwłaszcza o nieuzasadnione normalnym tokiem czynności przerwy w świadczeniu pracy, zwłaszcza zaś przerwy stosowane bez uzgodnienia z przełożonym, służące wyłącznie prywatnym potrzebom pracownika, niekorespondujące z pracowniczym celem realizowanych zadań. Mówiąc „czas i miejsce pracy”, należy mieć na względzie, że nie zawsze miejscem wykonywania pracy będzie teren zakładu pracy, a czasem pracy – czas pracy zakładu pracy. Miejscem pracy może być także miejsce zamieszkania pracownika (np. telepraca) lub jakiekolwiek inne miejsce, a czasem pracy – dowolna pora doby, jeżeli wyko-nywanie pracy w takich miejscach i w takiej porze przewiduje treść wiążącego strony stosunku prawnego .

Konkludując, można więc stwierdzić, że związek z pracą nie zachodzi w przypadku działań podejmowanych przez pracownika poza czynnościami pracowniczymi, bez polecenia, wbrew interesowi pracodawcy albo bez zważania na ten interes. Mając na uwadze tego rodzaju założenie, Sąd Najwyższy w swych orzeczeniach konsekwentnie odmawiał uznania za wypadek przy pracy wszelkiego rodzaju „incydentów” spowodowanych bezprawnym zachowaniem pracowników, zachowaniem niewłaściwym z punktu widzenia uzasadnionego interesu pracodawcy, zwyczajów pracowniczych, czy też zasad współżycia społecznego.
Konsekwencją zerwania związku z pracą jest odmowa uznania zdarzenia za wypadek przy pracy, co w rezultacie będzie prowadzić do pozbawienia pracownika prawa do świadczeń przewidzianych w ustawie wypadkowej.

więcej w numerze 7-8/2008