Aktualne trendy światowe przyznają priorytet wszelkim rozwiązaniom ukierunkowanym na aktywizację społeczno-zawodową osób niepełnosprawnych. Program walki z bezrobociem i wykluczeniem społecznym jest jednocześnie częścią Europejskiej Strategii Zatrudnienia.

Osoby niepełnosprawne to około 10 proc. społeczeństwa Unii Europejskiej. W Polsce, według przeprowadzonego w roku 2002 Narodowego Spisu Powszechnego, 14,3 proc. mieszkańców uznawanych jest za osoby niepełnosprawne. Z kolei wskaźnik zatrudnienia niepełnosprawnych w Polsce jest jednym z najniższych w Europie i wyniósł w 2004 r. ok. 13,7 proc. Pracuje tylko co szósta osoba niepełnosprawna.
Niepełnosprawnym bardzo trudno znaleźć zatrudnienie na otwartym rynku pracy – najwięcej niepełnosprawnych pracuje w zakładach pracy chronionej. Aktualne trendy światowe przyznają priorytet wszelkim rozwiązaniom ukierunkowanym na aktywizację społeczno-zawodową osób niepełnosprawnych. Najważniejszym sposobem zwalczania zjawiska wykluczenia społecznego jest łączenie tego zjawiska z kwestią rozwoju zatrudnienia. W pierwszym rzędzie kładzie się akcent na uczestnictwo w pracy. Tym samym program walki z bezrobociem i wykluczeniem społecznym jest jednocześnie częścią Europejskiej Strategii Zatrudnienia. 
 
Jednym z podstawowych warunków zatrudnienia osoby niepełnosprawnej jest uzyskanie pozytywnego orzeczenia o braku przeciwwskazań zdrowotnych do pracy od lekarza sprawującego opiekę profilaktyczną nad danym zakładem pracy. Tu często pojawiają się pierwsze problemy w procesie aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych.

Wstępny etap oceny predyspozycji do pracy na określonym stanowisku to ustalenie, czy praca ta jest odpowiednia dla osoby niepełnosprawnej, a więc czy spełnia następujące warunki:
-pracownik jest w stanie ją wykonywać (zarówno fizycznie, jak i psychicznie) oraz posiada odpowiednie do niej umiejętności,
- praca nie stanowi ryzyka dla zdrowia pracownika,
- obecność pracownika w miejscu pracy nie stanowi zagrożenia dla zdrowia i/lub życia innych współpracowników.
Ocena możliwości zatrudnienia pracownika niepełnosprawnego obejmuje dokładną analizę stanowiska pracy oraz określenie istnienia lub braku przeciwwskazań zdrowotnych do zatrudnienia lub kontynuowania pracy na określonym stanowisku. W przypadku zatrudniania osoby niepełnosprawnej analiza stanowiska pracy jest elementem kluczowym i musi uwzględniać:
 - system pracy (zmianowa, w tym nocna, wyjazdy służbowe, praca w terenie),
 - czas i częstość wykonywania głównych zadań (ze zwróceniem uwagi na wykonywane czynności, np. podnoszenie, obracanie, siadanie, stanie, chodzenie, dźwiganie),
 - rodzaj sprzętu i materiałów, z których korzysta pracownik,
- warunki pracy i związane z nimi zagrożenia,
- lokalizację stanowiska pracy i komunikację do stanowiska,
 - charakterystykę zaplecza socjalno-sanitarnego,
- wymagane kwalifikacje i umiejętności.

Kolejnym etapem jest badanie podmiotowe i przedmiotowe w celu stwierdzenia istnienia lub braku przeciwwskazań zdrowotnych do zatrudnienia lub kontynuowania pracy na określonym stanowisku. W przypadku osoby niepełnosprawnej szczególnie istotne jest uzyskanie pełnej informacji o stanie zdrowia pacjenta, a więc konieczne jest:
 analiza dokumentacji medycznej badanego, w tym orzeczenia o niepełnosprawności (stopień i symbol niepełnosprawności, orzeczenie trwałe czy czasowe),
 uzyskanie informacji od lekarza leczącego, w tym czy pacjent leczy się regularnie, czy miewa zaostrzenia, czy był hospitalizowany z powodu choroby podstawowej, jaka jest skuteczność leczenia, czy – zdaniem lekarza prowadzącego – poradzi sobie z obowiązkami zawodowymi (fizycznie, intelektualnie i emocjonalnie).
Nieporozumieniem jest wydawanie przez lekarzy specjalistów zaświadczenia „zdolny do pracy”. Od lekarzy leczących pacjenta, u którego orzekamy o predyspozycjach zdrowotnych do pracy oczekujemy informacji o przebiegu choroby. W przypadku badań kontrolnych – o zakończeniu leczenia – a nie stwierdzenia, czy jest zdolny do pracy na określonym stanowisku, bo to jest rola lekarza wykonującego badanie profilaktyczne.

Wywiad lekarski uzyskany od pacjenta powinien uwzględniać również pytania o to, jakie zadania jest w stanie wykonać i czego potrzebuje, by się dobrze wywiązywać z powierzonej pracy. Warto zwrócić uwagę również na fakt braku odpowiedzialności pacjenta za zatajone przed lekarzem informacje o stanie swojego zdrowia. W przypadku roszczeń ze strony pacjenta lub jego rodziny po zachorowaniu, wypadku lub zgonie w miejscu pracy okazuje się, że w polskim sądownictwie pacjent ma prawo ukryć przed lekarzem niewygodną dla niego prawdę, podczas gdy lekarz ma obowiązek dołożyć wszelkiej staranności, by tej prawdy dociec. Dlatego też niezwykle ważne jest staranne wypełnianie dokumentacji, sporządzanie kopii kart informacyjnych i innych przedstawionych przez pacjenta dokumentów medycznych. Prawnicy zwracają też uwagę na brak w obowiązującej w karcie badania profilaktycznego sformułowania świadczącego, że pacjent świadomie potwierdza prawdziwość wywiadu, np. „zrozumiałem treść zadawanych pytań i udzieliłem odpowiedzi zgodnych z prawdą”.
Pamiętajmy również o tym, że zgodnie z zasadami dobrej praktyki klinicznej (a i coraz częściej mówi się o dobrej praktyce orzeczniczej), badanie przedmiotowe można przeprowadzić tylko wtedy, gdy pacjent wyrazi na nie zgodę. Prezentowane często przez lekarzy orzeczników podejście, że skoro pacjent przyszedł, to zgadza się na wszystkie procedury jest niewłaściwe.

Ustalenie zakresu badania profilaktycznego obejmuje zlecenie dodatkowych badań i konsultacji, wynikających nie tylko z obowiązującego zakresu, ale również ze stanu zdrowia pacjenta, np. EKG u chorego po zawale mięśnia serca. Należy tu podkreślić, że nierzadko lekarz wykonujący badania profilaktyczne jest jedynym lekarzem, do którego pacjent trafia obligatoryjnie. Wprawdzie w większym stopniu dotyczy to osób bez orzeczonego stopnia niepełnosprawności, ale również i tych pacjentów, u których przed laty orzeczono na stałe stopień niepełnosprawności, np. z powodu choroby układu ruchu. Obowiązkiem lekarza przeprowadzającego badanie profilaktyczne jest nie tylko zwrócenie uwagi na to, czy stan zdrowia pacjenta nie ulegnie pogorszeniu pod wpływem wykonywanej pracy, ale również na wczesne objawy chorobowe i wskazanie pacjentowi dalszego postępowania, np. poprzez zgłoszenie się do lekarza podstawowej opieki zdrowotnej czy lekarza specjalisty.

Wiele wątpliwości budzi także określenie częstotliwości badań profilaktycznych u pracowników niepełnosprawnych. Funkcjonuje przekonanie, że pracownik z orzeczonym stopniem niepełnosprawności powinien mieć wykonywane badania nie rzadziej niż co rok. Jest to błędne, gdyż częstotliwości badań profilaktycznych u osób niepełnosprawnych nie regulują żadne odrębne przepisy. Częstotliwość ta jest ustalana w zależności od rodzaju narażenia zawodowego, schorzenia, stopnia zaawansowania i dynamiki zmian chorobowych i ewentualnego wpływu postępu choroby na możliwość wykonywania pracy w przyszłości lub też od potencjalnego pogarszającego wpływu pracy na chorobę pracownika. I tak na przykład, jeśli choroba/niepełnosprawność jest niezmienna od wielu lat (np. ubytki w obrębie układu ruchu), nie ma potrzeby zwiększania częstotliwości badań profilaktycznych. Przeciwnie, w niektórych przypadkach, gdzie choroba ma przebieg niestabilny, np. u osób z zaburzeniami psychicznymi, badania te powinny być wykonywane często, nawet co 3 miesiące.

Z przeprowadzonego badania profilaktycznego mogą wyniknąć dodatkowe wnioski, które lekarz sprawujący opiekę profilaktyczną przekazuje pracodawcy. Mogą one dotyczyć:
 ograniczeń czasu pracy, np. praca w niepełnym wymiarze godzin,
 zmiany systemu pracy, np. bez pracy zmianowej, zwłaszcza nocnej,
 zakazu wykonywania pewnych zadań, np. bez podnoszenia ciężarów,
 przeniesienia pracownika na inne stanowisko.
Sposób przekazania tych wniosków zależy od ustaleń lekarza z pracodawcą. W chwili obecnej na kodeksowych zaświadczeniach o zdolności do pracy nie ma miejsca, gdzie lekarz przeprowadzający badanie może umieścić swoje uwagi. Niektórzy pracodawcy żądają nawet (zgodnie z prawem) jednoznacznych orzeczeń, czy pracownik jest zdolny do pracy na określonym stanowisku, bez umieszczania na orzeczeniu ograniczeń typu „bez pracy na wysokości” czy „bez pracy nocnej”. Tak więc, jeśli istnieją jakieś ograniczenia do pracy na wskazanym przez pracodawcę stanowisku, to zgodnie z obowiązującymi przepisami, powinno się wydać orzeczenie o istnieniu przeciwwskazań do pracy na tym stanowisku, a dopiero, gdy pracodawca zmodyfikuje skierowanie można orzec zdolność do pracy.

Niewątpliwym problemem w tej dziedzinie jest brak wytycznych i standardów orzeczniczych do orzekania o zdolności do pracy u osób niepełnosprawnych. Jednakże ustalenie takich standardów medycznych jest niemożliwe. Poza ustalonymi stałymi przeciwwskazaniami do wykonywania pewnych prac w określonych stanach chorobowych (np. w padaczce) lub standardami zdrowotnymi określonymi w przepisach prawa – pacjenci bardzo różnie radzą sobie z niepełnosprawnością i dwie osoby z tym samym rozpoznaniem klinicznym mogą być w stanie wykonywać bardzo różną pracę. Najlepszym rozwiązaniem jest odpowiednie kształcenie podyplomowe lekarzy (włączenie zagadnień dotyczących opieki profilaktycznej nad pracownikiem niepełnosprawnym w program specjalizacji z medycyny pracy dla lekarzy i pielęgniarek), tak by w indywidualnych przypadkach mogli podejmować właściwe decyzje oraz utrzymywanie stałej wymiany doświadczeń pomiędzy lekarzami sprawującymi opiekę profilaktyczną, jak również ze specjalistami z innych dziedzin medycyny. Takie działania powinny również zapobiec obserwowanej wśród lekarzy medycyny pracy, zwłaszcza tych, którzy nie stykają się na co dzień z zagadnieniami niepełnosprawności, nadmiernej ostrożności i próby wydania negatywnego orzeczenia tylko dlatego, że pacjent ma orzeczony stopień niepełnosprawności.
 Bardzo istotnym utrudnieniem w pracy lekarza orzecznika jest również brak pełnej wiedzy na temat stanu zdrowia pacjenta, wynikający zarówno z niechęci pacjenta do ujawniania prawdy, jak i braku wglądu do dokumentacji np. z zespołu orzekającego o niepełnosprawności. Z pewnością znacznie poprawiłyby tę sytuację zmiany legislacyjne nakładające na pacjenta odpowiedzialność karną za udzielone informacje i za zatajenie prawdy o stanie zdrowia, jak również umożliwiające przepływ informacji w ślad za pacjentem (np. karty chip).

Jolanta Walusiak, Patrycja Krawczyk, Klinika Chorób Zawodowych i Toksykologii
Krajowy Ośrodek ds. Orzecznictwa i Aktywizacji Zawodowej Osób Niepełnosprawnych
 Ewa Wągrowska-Koski, Krajowy Ośrodek ds. Orzecznictwa i Aktywizacji Zawodowej Osób Niepełnosprawnych, Przychodnia Chorób Zawodowych Instytut Medycyny Pracy w Łodzi