dr adw. Małgorzata Paszkowska
ekspert prawa pracy

Z chwilą śmierci pracownika stosunek pracy wygasa, co jest oczywistą konsekwencją jednej z cech tego stosunku, polegającej na tym, iż świadczenie pracownika ma charakter osobisty - praca nie może być wykonywana przez inną osobę.

Śmierć stanowi integralną część życia ludzkiego i jest zjawiskiem naturalnym dla każdego żywego organizmu. Śmierć to kres życia osobniczego, ustanie procesów życiowych wskutek nieodwracalnych zmian w równowadze czynnościowej i załamanie wewnętrznej organizacji ustroju.  Za śmierć w sensie prawa uważana jest śmierć mózgu oznaczająca dezintegrację wszelkich procesów życiowych. W polskim systemie prawnym definicja śmierci określona została w ustawie  tzw. transplantacyjnej, która utożsamia śmierć osobniczą ze śmiercią mózgową, za którą uważa trwałe i nieodwracalne ustanie czynności mózgu. Chociaż śmierć jest zjawiskiem fizycznym, biologicznym, demograficznym i społecznym a więc wielodyscyplinarnym, to od momentu śmierci podlega przede wszystkim normom prawa w tym prawa pracy.

Celem artykułu jest przybliżenie skutków śmierci pracownika bezpośrednio w sferze prawa pracy. Śmierć pracownika wywołuje dla pracodawcy oraz najbliższej rodziny zmarłego dwa podstawowe skutki w omawianej sferze. Pierwszy z nich dotyczy wygaśnięcia stosunku pracy, a drugi wypłaty odprawy pośmiertnej. Poza rozważeniami pozostają skutki śmierci pracownika poniesionej w wypadku w pracy.

Śmierć jako podstawa wygaśnięcia umowy o pracę
Umowa o pracę, która łączy pracownika z pracodawcą może zostać zakończona w skutek jej rozwiązania z woli jednej lub obu stron lub na skutek wygaśnięcia. Art.63  Kodeksu pracy stanowi, że umowa o pracę wygasa w przypadkach określonych w kodeksie pracy oraz w przepisach szczególnych. Jedną z przyczyn wygaśnięcia umowy o pracę jest śmierć. Śmierć pracownika skutkuje zawsze wygaśnięciem umowy o pracę, zaś w przypadku pracodawcy może to skutkować jej wygaśnięciem. Kodeks pracy wyraźnie stanowi, że umowa o pracę wygasa w przypadku:
1. śmierci pracownika
2. śmierci pracodawcy  (wyjątek stanowi sytuacja, w której pracownik zostanie przejęty wraz z zakładem pracy przez nowego pracodawcę).

Z chwilą śmierci pracownika stosunek pracy wygasa, co jest oczywistą konsekwencją jednej z cech tego stosunku, polegającej na tym, iż świadczenie pracownika ma charakter osobisty - praca nie może być wykonywana przez inną osobę. Ponieważ pracownik nabywa ze stosunku pracy określone prawa majątkowe, takie jak: prawo do wynagrodzenia, ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy i innych świadczeń pieniężnych, w razie śmierci pracownika mamy do czynienia z przejściem tych praw na osoby bliskie zmarłego. Z dniem śmierci pracownika następuje ustanie stosunku pracy z mocy obowiązujących przepisów i przejście wynikających z niego praw majątkowych na bliskie osoby pracownikowi. Nie ma zatem prawnej możliwości dopuszczenia do pracy spadkobierców zmarłego pracownika a jedynie nabycie przez nich praw majątkowych wynikających ze stosunku pracy. Dniem przejścia tych praw na spadkobierców jest dzień śmierci pracownika. Przy określaniu tego dnia bierze się pod uwagę datę zgonu pracownika wpisaną w akcie zgonu a jeżeli pracownik zaginął, datę śmierci określoną w orzeczeniu sądowym. Prawa majątkowe wynikające ze stosunku pracy nie przechodzą na wszystkich spadkobierców, ale tylko na osoby bliskie zmarłemu. Do osób tych zalicza się ustawowo małżonków i inne osoby spełniające warunki do uzyskania renty rodzinnej na podstawie ustawy z 17 grudnia 1998 o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Razem z małżonkiem prawa majątkowe ze stosunku pracy przechodzą na dzieci własne, drugiego małżonka, dzieci przysposobione, przyjęte na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności, wnuki, rodzeństwo i inne dzieci, oraz na rodziców, ojczyma i macochę  zmarłego pracownika.

Wszystkie wymienione i uprawnione osoby dziedziczą wraz z małżonkiem zmarłego pracownika w częściach równych, co oznacza, że kodeks pracy przewiduje mniej korzystne dziedziczenie niż kodeks cywilny. Z drugiej jednak strony w myśl przepisów prawa pracy – małżonek, aby móc dziedziczyć nie musi spełniać żadnych innych dodatkowych warunków. Nie musi więc pozostawać we wspólnocie małżeńskiej do dnia śmierci pracownika ani prowadzić z nim wcześniej wspólnego gospodarstwa  domowego, wystarczy, że posiada ważny odpis aktu małżeństwa. W razie braku powyższych osób uprawnienia te wchodzą do spadku i podlegają dziedziczeniu na zasadach określonych w Kodeksie cywilnym(księga IV).
W skład spadku po pracowniku wchodzą jedynie jego prawa i obowiązki majątkowe. Nie przechodzą na osoby wymienione w art. 63¹ zobowiązania zmarłego pracownika wobec pracodawcy. Te ostatnie będą stanowiły długi spadkowe dla spadkobierców, jeżeli osoby te przyjmą spadek wraz z dobrodziejstwem inwentarza. Spadkobiercy mogą oczywiście odrzucić spadek wyłączając lub ograniczając swoją odpowiedzialność.

Umowa o pracę wygasa nie tylko w razie śmierci pracownika, ale również pracodawcy. Kodeks pracy stanowi, że z dniem śmierci pracodawcy umowy o pracę z pracownikami z mocy ustawy wygasają.

więcej w numerze 11/2008