dr nauk prawnych Piotr Wąż
specjalista prawa pracy, prawa spółek i prawa koncernowego

Przepis art. 210 k.p. przewiduje dwa przypadki, w których po spełnieniu określonych przesłanek pracownik może powstrzymać się od wykonania umówionej pracy. Pierwszy z nich uwarunkowany jest przyczynami stojącymi po stronie pracodawcy, drugi – po stronie pracownika.

Prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy jest prawem konstytucyjnie gwarantowanym (art. 66 ust. 1 Konstytucji RP). Obowiązek zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy jest jednym z najważniejszych zadań, jakie spoczywają na pracodawcy. Niezwykła waga omawianego obowiązku sprawia, że Kodeks pracy wymienia go zarówno wśród podstawowych zasad prawa pracy (art. 15 k.p.), jak i w katalogu podstawowych obowiązków pracodawcy (art. 94 pkt 4 k.p.). Z obowiązkiem tym skorelowane jest pracownicze prawo odmowy wykonania pracy w warunkach, które wspomnianych kryteriów nie spełniają.
Szczegółowe przesłanki, których zaistnienie daje pracownikowi możliwość skorzystania z tego prawa konkretyzuje art. 210 par. 1 k.p.. Regulacja ta koresponduje z rozwiązaniami przyjętymi w art. 13 konwencji nr 155 MOP z 1981 r. dotyczącej bezpieczeństwa, zdrowia pracowników i środowiska pracy oraz w art. 8 ust. 4 dyrektywy Rady nr 89/391/EWG z 12 czerwca1989 r. w sprawie wprowadzenia środków w celu poprawy bezpieczeństwa i zdrowia pracowników w miejscu pracy (Dz. U. UE. L.89.183.1).
Zgodnie z treścią art. 210 par. 1 k.p., w sytuacji, gdy warunki pracy nie odpowiadają przepisom bezpieczeństwa i higieny pracy i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia pracownika albo gdy wykonywana przez niego praca grozi takim niebezpieczeństwem innym osobom, pracownik ma prawo powstrzymać się od wykonywania pracy, zawiadamiając o tym niezwłocznie przełożonego.

Konieczne dwie przesłanki
W pierwszej kolejności zwrócić należy uwagę na fakt, że przywołany przepis uzależnia sięgnięcie po omawiane prawo od łącznego wystąpienia dwóch przesłanek tj.: zaistnienia warunków pracy nieodpowiadających przepisom bhp oraz powstaniu stanu bezpośredniego zagrożenia dla zdrowia lub życia samego pracownika lub też innych osób . Brak jednej z tych przesłanek sprawia, że odmowa wykonania pracy w powołaniu na przedmiotowy przepis będzie działaniem nieuprawnionym.
Stan zagrożenia musi mieć charakter „bezpośredni”, stąd też wynikające z niego niebezpieczeństwo powinno być realne, rzeczywiste i obiektywnie sprawdzalne. Dyspozycją przepisu nie są zatem objęte przypadki pośredniego czy jedynie potencjalnego zagrożenia . Wskazać należy również, że dobrem zagrożonym jest zdrowie i życie pracownika lub innych osób. Pracownik nie może więc powstrzymać się od świadczenia pracy, gdy zagrożone jest jego mienie.
O fakcie powstrzymania się od wykonywania pracy pracownik zobowiązany jest powiadomić niezwłocznie przełożonego. W razie braku takiego powiadomienia, zaprzestanie pracy w omawianych warunkach może być potraktowane jako naruszenie obowiązku należytego wykonywania pracy (art. 100 par. 1 i par. 2 pkt 1 i 2 k.p.) .  
Jeżeli samo tylko powstrzymanie się od wykonywania pracy w opisywanych warunkach nie usuwa wspomnianego zagrożenia, wówczas pracownik ma prawo oddalić się z miejsca zagrożenia, zawiadamiając o tym niezwłocznie przełożonego (art. 210 par. 2 k.p.). Oddalenie się z miejsca zagrożenia nie jest tożsame z opuszczeniem zakładu pracy . Po zgłoszeniu pracodawcy faktu oddalenia się z niebezpiecznego miejsca, pracownik nadal pozostaje w jego dyspozycji.  
Za czas powstrzymania się od wykonywania pracy lub oddalenia się z miejsca zagrożenia pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia (art. 210 par. 3 k.p.), obliczanego na zasadach obowiązujących przy ustalaniu wynagrodzenia za urlop wypoczynkowy (par. 5 rozporządzenia z 29 maja1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w Kodeksie pracy (Dz. U. z 1996 r. Nr 62, poz. 289 z późn. zm.).
W okresie występowania zagrożenia na danym stanowisku pracy pracodawca może zorganizować pracownikowi pracę na innym stanowisku, odpowiadającym jego kwalifikacjom.
Za utrwalony w orzecznictwie można uznać pogląd, zgodnie z którym powstrzymanie się od wykonywania pracy zagrażającej zdrowiu lub życiu pracownika lub innych osób może w konkretnych okolicznościach stanowić przedmiot pracowniczego obowiązku dbałości o dobro pracodawcy. W pewnych sytuacjach kontynuowanie pracy w warunkach omawianego zagrożenia może bowiem szkodzić interesom pracodawcy, narażając go na zwiększone koszty, czy też wymierne straty finansowe .
Zgodnie z treścią art. 210 par. 21 k.p., pracownik nie może ponosić jakichkolwiek niekorzystnych dla siebie konsekwencji z powodu powstrzymania się od pracy lub oddalenia się z miejsca zagrożenia w omówionych przypadkach.

więcej w numerze 2/2009