Jan Pióro
specjalista prawa pracy

Pracodawca nie może zwolnić się z obowiązku wydawania posiłków profilaktycznych poprzez wypłacanie ekwiwalentu w stosownej wysokości.

Obowiązkiem pracodawcy, w myśl art. 207 par. 2 Kodeksu pracy jest chronić zdrowie i życie pracowników przez zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. Elementem realizacji tego obowiązku jest zapewnienie niektórym grupom pracowników – nieodpłatnie - odpowiednich posiłków, jeżeli jest to niezbędne ze względów profilaktycznych.

Prawidłowe odżywianie jest jednym z podstawowych warunków zachowania zdolności do wydajnej pracy. Wg ocen z zakresu fizjologii pracy wprowadzenie pełnowartościowego posiłku, w czasie trwania zmiany roboczej, zwiększa wydajność pracy. Ciągle aktualna jest wypowiedź Sokratesa  „człowiek jest zdolny do pracy, o ile odżywia się wystarczająco”. 

Zgodnie z przepisami rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie profilaktycznych posiłków i napojów /Dz. U. Nr 60, poz. 279/ pracodawca jest obowiązany zapewnić posiłki wydawane w celach profilaktycznych pracownikom:
• zatrudnionym w warunkach szczególnie uciążliwych (par. 1 ust. 1),
• wykonującym prace  związane z wysiłkiem fizycznym, prace pod ziemią (par. 3 ust. 1),
• zatrudnionym przy usuwaniu skutków klęsk żywiołowych i innych zdarzeń losowych (par. 3 ust. 2).

Zatrudnienie w warunkach szczególnie uciążliwych
Pomimo że pojęcie „warunkach szczególnie uciążliwych” przewija się w wielu przepisach (ustawy Kodeks pracy, aktów wykonawczych do tej ustawy) żaden przepis prawa pracy nie określa jak - w sposób uniwersalny - to pojęcie powinno być rozumiane. Nie może być taktowany (nawet jako kierunkowa wskazówka ustalania zakładowego wykazu prac wykonywanych w warunkach szczególnie uciążliwych) wykaz prac wzbronionych kobietom stanowiący załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 września 1996 r. w sprawie wykazu prac szczególnie uciążliwych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet (Dz. U. Nr 114, poz. 545 z późn. zm.), przynajmniej z kilku względów:
• nie jest to akt prawny z dziedziny bezpieczeństwa i higieny pracy,
• jest to wykaz prac, których wykonywanie jest zabronione wszystkim kobietom albo określonym grupom kobiet (będących w ciąży, karmiących piersią),
• w załączniku do wymienionego rozporządzenia - Wykaz prac szczególnie uciążliwych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet - Rada Ministrów nie dokonała nawet próby wyodrębnienia prac uznawanych za wykonywane w warunkach szczególnie uciążliwych.

W piśmiennictwie uciążliwość pracy definiuje się jako subiektywnie odczuwaną lub dającą się stwierdzić obiektywnie  reakcję organizmu na wykonywanie pracy, której intensywność przekracza granice obciążenia optymalnego lub też reakcję na wykonywanie pracy o optymalnej intensywności, ale w warunkach środowiska pracy, których nie można uznać za optymalne. Powszechnie akceptowany jest pogląd, iż o uznaniu danej pracy za uciążliwą nie mogą przesądzać kwestie o charakterze osobniczym, dotyczące konkretnej osoby.
Wobec braku legalnej definicji pojęcia „warunki szczególnie uciążliwe”  za niedopuszczalną nonszalancję ustawodawcy należy uznać, w szczególności zapis:
• art. 145 par. 2 k. p. W myśl wymienionego przepisu pracodawca ma ustalić między innymi wykaz prac szczególnie uciążliwych, po konsultacji z pracownikami  lub ich przedstawicielami. Przypomnę, że tryb i zasady przeprowadzania konsultacji pracodawcy z pracownikami określają art. 237^11a k.p. i 237^13a k.p,
•  art. 232 k.p. , w którym ustawodawca uznał za stosowne jedynie zobowiązać Radę Ministrów do określenia, w drodze rozporządzenia, rodzajów posiłków i napojów wydawanych ze względów profilaktycznych, wymagań jakim powinny spełniać, a także przypadki i warunki ich wydawania.

W tej sytuacji proponuję wykorzystanie posiłkowo rozporządzenia Rady (EURATOM) Nr 1799/72 z dnia 18 sierpnia 1972 r. określającego stawki oraz warunki przyznawania dodatków specjalnych przewidzianych w art. 100 regulaminu pracowniczego za niektóre prace o charakterze szczególnie uciążliwym.  L 192/1 DZIENNIK URZĘDOWY WSPÓLNOT EUROPEJSKICH  22.8.1972
W rozumieniu wymienionego rozporządzenia szczególna uciążliwość warunków wykonywania pracy może być związana w szczególności  z:
1. Koniecznością stosowania środków ochrony osobistej:
1) Noszenie szczególnie niewygodnej odzieży chroniącej przed ogniem, skażeniem, promieniowaniem czy substancjami żrącymi:
- szczególnie uciążliwa odzież ochronna,
- samodzielne kombinezony chroniące przed ogniem,
- samodzielne kombinezony ochronne innego rodzaju,
- odzież ochronna wraz samodzielnym aparatem oddechowym,
- innego rodzaju odzież ochronna z aparatem oddechowym,
2) Ochrona częściowa:
- samodzielne aparaty oddechowe,
- pełne maski oddechowe,
- maski oddechowe przeciwpyłowe,
- innego rodzaju przyrządy chroniące przed substancjami trującymi, duszącymi, żrącymi itp.,
- komora rękawicowa i manipulatory zdalnego podawania.
2. Miejscem pracy
1) Przestrzeń zamknięta:
Praca w przestrzeni zamkniętej, pozbawionej światła dziennego, przez którą przeprowadzone są kable wysokonapięciowe czy wysokotemperaturowe przewody rurowe, a którą to przestrzeń zagospodarowano w sposób utrudniający poruszanie się.

więcej w numerze 4/2009