dr n. med. Marta Wiszniewska
Instytut Medycyny Pracy w Łodzi

Grzyby pleśniowe stanowią istotne zagrożenie dla zdrowia człowieka. Nabyte w czasie pracy uczulenie na grzyby – będące często również pospolitymi alergenami środowiska komunalnego – stanowi czasem źródło istotnych problemów diagnostyczno-orzeczniczych. Unikanie kontaktu z alergenami grzybów lub redukcja narażenia mają istotne znacznie w ograniczeniu rozwoju alergii na pleśnie.

Grzyby w świecie organizmów żywych stanowią jedną z najliczniejszych grup, obejmują ok. 250 000-300 000 gatunków. Pleśnie – to popularna nazwa, służąca do określenia grzybów strzępkowych należących głównie do trzech gromad (sprzężniaki, workowce oraz grzyby niedoskonałe). Nazwa „pleśnie” pochodzi od zaobserwowanego zjawiska pleśnienia, czyli rozwoju puszystego nalotu na zaatakowanych powierzchniach. Grzyby pleśniowe zbudowane są z nitkowatych tworów, tzw. strzępek, które tworzą grzybnię. Struktura grzybni może być różna w zależności od gatunku, warunków wzrostu, obecności substancji pokarmowych w podłożu.

Pleśnie wytwarzają ogromną ilość zarodników, które w środowisku zewnętrznym mogą być przenoszone na odległość tysięcy kilometrów.

Grzyby pleśniowe należą do powszechnie występujących aeroalergenów, z którymi stykamy się w środowisku zewnętrznym oraz w pomieszczeniach mieszkalnych, a dodatkowo niektóre grupy zawodowe są narażone na wysokie stężenia zarodników i mikotoksyn w miejscu pracy. Szkodliwe czynniki biologiczne w środowisku pracy, czyli tzw. biologiczne szkodliwości zawodowe, to zgodnie z definicją, mikro- i makroorganizmy oraz wytwarzane przez nie struktury i substancje, które oddziałują negatywnie na organizm człowieka w procesie pracy i mogą być przyczyną chorób zawodowych lub parazawodowych. Dzielimy je na czynniki wywołujące choroby zakaźne i inwazyjne, alergeny, toksyny biologiczne i czynniki rakotwórcze. Łatwo dostrzec, że grzyby pleśniowe należą do wszystkich wymienionych grup.

W krajach Unii Europejskiej kwestie ochrony zdrowia pracowników przed ryzykiem związanym z ekspozycją na czynniki biologiczne w miejscu pracy reguluje Dyrektywa 2000/54/EC. W Polsce rozporządzenie ministra zdrowia z 22 kwietnia 2005 r. w sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo narażonych na te czynniki (Dz.U. Nr 81, poz. 716) określa m.in. klasyfikację i wykaz szkodliwych czynników biologicznych oraz wykaz prac narażających pracowników na działanie czynników biologicznych, w tym grzybów pleśniowych. Warto wspomnieć, że w 2005 r. w Instytucie Medycyny Pracy w Łodzi powstał Krajowy Punkt Informacyjny ds. Czynników Biologicznych (KPI) oraz Krajowy Rejestr Czynników Biologicznych w Miejscu Pracy.

Wiele osób narażonych jest w miejscu pracy na kontakt z grzybami pleśniowymi. W Polsce najbardziej liczną grupą zawodową są rolnicy. Narażeni są także pracownicy przemysłu spożywczego (piekarze, młynarze, pracownicy elewatorów zbożowych), piwowarskiego i zielarskiego, wytwórcy serów, pracownicy służby leśnej (drwale, leśnicy), stolarze, pracownicy laboratoriów diagnostycznych, mikrobiolodzy, konserwatorzy zabytków oraz bibliotekarze. Kontakt z grzybami pleśniowymi mają również pracownicy zatrudnieni przy składowaniu i przetwarzaniu odpadów komunalnych, m.in. w kompostowniach czy oczyszczalniach ścieków.
Skutki zdrowotne spowodowane narażeniem na grzyby pleśniowe obejmują choroby alergiczne, infekcje oraz efekty działania toksycznego mikotoksyn.

Działanie alergizujące
Grzyby strzępkowe należą do pospolitych aeroalergenów, wchodzących w skład zanieczyszczeń powietrza i kurzu. Ekspozycja na grzyby może być przyczyną alergii, najczęściej pod postacią nieżytu błony śluzowej nosa, astmy oskrzelowej i alergicznego zapalenia pęcherzyków płucnych. Szacuje się, że ok. 2-6 proc. populacji ogólnej w krajach rozwiniętych ma alergie na grzyby, częściej uczulenie stwierdza się u osób z alergią ze strony układu oddechowego. Najczęściej wykrywamy uczulenie na takie gatunki, jak Alternaria, Cladosporium, Candida, Aspergillus, Penicillium i Fusarium.

Alergiczny nieżyt błony śluzowej nosa
Po ekspozycji na alergeny grzybów pleśniowych, u osób nadwrażliwych pojawia się obfita, wodnista wydzielina z nosa, kichanie i świąd błony śluzowej nosa, a niekiedy uczucie blokady nosa, spowodowane obrzękiem błony śluzowej. Alergiczne zapalenie spojówek objawia się łzawieniem, pieczeniem, zaczerwieniem i przekrwieniem spojówek, w niektórych przypadkach może pojawić się obrzęk powiek...

więcej w numerze 11/2008