Adam Jabłoński
prezes Polskiego Zrzeszenia Producentów i Dystrybutorów ŚOI

Poruszenie tego tematu oraz omówienie go w pewnym uporządkowanym cyklu wyniknęło przede wszystkim z naszego głębokiego przeświadczenia o tym, że propagowanie wiedzy o środkach ochrony dróg oddechowych jest niezbędne dla poprawy bezpieczeństwa pracy.

Jak wiadomo, środki te należą do kategorii III, według zapisów w Dyrektywie 89/686/EWG. Jest to grupa wyrobów chroniących życie i zdrowie użytkowników przed największymi zagrożeniami. Wymagania stawiane przed środkami ochrony dróg oddechowych są bardzo wysokie. Produkty muszą spełniać standardy odpowiednich norm. Wszystkie ich cechy badane są przez jednostki notyfikowane mające w tym zakresie akredytację. Poza pełnymi badaniami, przed wprowadzeniem na rynek wyroby tej kategorii podlegają stałemu nadzorowi prowadzonemu przez wybraną przez producenta jednostkę notyfikowaną. Kontrole te najczęściej prowadzone są raz do roku i potwierdzane raportem.

Środki ochrony dróg oddechowych dzielone są na dwie podstawowe grupy, tj. sprzęt izolujący i oczyszczający. Ten pierwszy stosowany jest w warunkach niedoboru tlenu (mniej niż 17 proc.) oraz wtedy, gdy ilość substancji niebezpiecznej w powietrzu jest większa niż 1 proc. objętości. Środki te należy stosować także w takich sytuacjach, kiedy zagrożenie nie jest znane, czyli nie wiemy, z jaką substancją mamy do czynienia, jakie jest jej stężenie i czy nie występuje niedobór tlenu w mieszaninie oddechowej. Przykładem tego typu środków mogą być butlowe aparaty powietrzne, które używane są w warunkach akcji gaśniczej, gdzie może wystąpić bardzo duża dynamika zmian składników otaczającej mieszaniny oddechowej wywołanej spalaniem różnego rodzaju wyrobów (substancji chemicznych) oraz niedobór tlenu.
Sprzęt oczyszczający w postaci masek i półmasek połączonych z różnego rodzaju pochłaniaczami oraz sprzęt filtrujący mogą być stosowane tylko wtedy, gdy jesteśmy pewni, że ilość tlenu w powietrzu, na stanowisku pracy, jest wystarczająca, znane są nam wartości stężeń substancji niebezpiecznych oraz mamy wiedzę na temat ich składu chemicznego.

Sprzęt oczyszczający dobierany jest w następujący sposób:
1. Jeżeli mamy do czynienia z gazami lub parami, należy sprawdzić, do której z niżej wymienionych grup dana substancja należy.
A (kolor brązowy) – pary i gazy organiczne
B (kolor szary) – pary i gazy nieorganiczne
E (kolor żółty) – pary i gazy kwaśne
K (kolor zielony) – amoniak i pochodne amoniaku
Po dokonaniu wyboru rodzaju pochłaniacza, należy dobrać jego klasę, co związane jest z wiedzą na temat stężenia substancji niebezpiecznej w powietrzu.
Klasa 1 (np. A1) – do 0,1 proc. substancji niebezpiecznej w powietrzu
Klasa 2 (np. B2) – do 0,5 proc. substancji niebezpiecznej w powietrzu
Klasa 3 (np. K3) – do 1 proc. substancji niebezpiecznej w powietrzu
Na rynku występują także pochłaniacze, które mogą być stosowane do mieszanin różnych gazów. Najpopularniejszym jest pochłaniacz wielogazowy ABEK1.
2. Jeżeli mamy do czynienia z pyłami, mgłami i dymami, należy sprawdzić krotność przekroczenia NDS-u i w zależności od tej wielkości dobieramy sprzęt filtrujący w odpowiedniej klasie.
Dla półmasek filtrujących możemy wyróżnić następujące klasy:
P1 do 4 x NDS
P2 do 10 x NDS
P3 do 20 x NDS
Bardzo podobna sytuacja jest przy filtrach stosowanych z półmaskami. Natomiast przy stosowaniu filtrów z maskami krotności przekroczenia NDS mogą być znacznie większe.
filtr P1 do 5 x NDS
filtr P2 do 16,5 x NDS
filtr P2 do 100 x NDS
3. W przypadku gdy mamy do czynienia z gazami, parami i pyłami jednocześnie do ochrony dróg oddechowych należy dobrać odpowiedni filtropochłaniacz. Dobór ten powinien odbyć się według opisów z punktów 1 i 2.

Dobór środków ochrony indywidualnej powinien być związany z konkretnymi zagrożeniami występującymi na stanowiskach pracy. Należy poszukiwać optymalnych rozwiązań łączących stosowanie odpowiednich ochron i ergonomię pracy. Warto tu zwrócić uwagę na to, by pracodawcy nie zmuszali pracowników do pracy w sprzęcie wyższej klasy (np. półmaska filtrująca klasy P3), gdy można zastosować niższą (klasy P2). Co prawda klasa P3 daje lepszą ochronę, ale także bardziej obciąża użytkownika. Pracownik lepiej chroniony może okazać się mniej wydajny ze względu na zmęczenie.

Mam nadzieję, że przestawiony w całym cyklu artykułów materiał pozwoli naszym czytelnikom sprawniej poruszać się w temacie doboru środków ochrony dróg oddechowych. Zdajemy sobie jednocześnie sprawę z tego, że dostarczone informacje nie dają pełnej wiedzy naukowej związanej z tym tematem, ale autorom chodziło głównie o przybliżenie problemu.
W celu dokładniejszego zapoznania się z tematem należy sięgnąć po normę EN 529:2006, która zawiera zalecenia dotyczące doboru i użytkowania środków ochrony dróg oddechowych. Istnieje także możliwość skorzystania ze szkoleń organizowanych przez producentów oraz jednostki notyfikowane.