Jolanta Walusiak-Skorupa
Klinika Chorób Zawodowych i Toksykologii IMP w Łodzi

Alergia zawodowa obejmuje wiele organów – oskrzela, nos, oczy i skórę.  Układ oddechowy należy – obok skóry – do narządów najbardziej narażonych w miejscu pracy.

 Jest miejscem wchłaniania związków chemicznych i pyłów organicznych obecnych w środowisku w formie pyłów, par i gazów. Związane z pracą choroby alergiczne układu oddechowego to przede wszystkim astma, alergiczny nieżyt nosa i oraz zewnątrzpochodne alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych.
Astma zawodowa jest najczęstszą zawodową chorobą dolnych dróg oddechowych w krajach Europy Zachodniej. Ocenia się, że od 5 do 10 proc. astmy oskrzelowej dorosłych wywołane jest przez czynniki obecne w środowisku pracy. Oprócz tych przypadków istotny problem stanowi astma zaostrzona przez warunki środowiska pracy (ryc. 1). Ogółem u około 25 proc.  dorosłych z astmą, praca jest czynnikiem wywołującym lub pogarszającym tę chorobę (work-related asthma).

Czynniki etiologiczne alergii zawodowej
Opisano prawie 400 czynników etiologicznych zawodowej astmy i alergicznego nieżytu nosa, przy czym co najmniej 250 można uznać za udowodnione. Zdecydowana większość przypadków zawodowej astmy wywołana jest przez kilkanaście, a w Polsce kilka  zaledwie czynników. Tradycyjnie czynniki te dzieli się na alergeny o dużej i małej masie cząsteczkowej. Podział ten w przybliżeniu odpowiada podziałowi na czynniki pochodzenia biologicznego i chemicznego. Czynnikami o dużej masie cząsteczkowej tj. powyżej 5000 D, są substancje białkowe, wywołujące uczulenie za pośrednictwem przeciwciał klasy IgE. Najważniejszymi, spotykanymi w środowisku pracy alergenami o dużej masie cząsteczkowej są mąki i dodatki piekarnicze, enzymy, alergeny zwierząt laboratoryjnych i inne białka zwierzęce np. obecne w naskórku i moczu zwierząt hodowlanych (krowy, świnie, konie, ptaki) oraz lateks gumy naturalnej.

Czy wszystkie alergeny obecne w środowisku pracy są uznawane za zawodowe?
W warunkach wiejskich alergenami najczęściej wywołującymi choroby alergiczne są roztocza magazynowe (Acarus siro, Glycophagus domesticus, Lepidoglyphus destructor, Tyrophagus longior, Tyrophagus putrescentiae). Na przykład, badania przeprowadzone w Szwecji wykazały, że L. destructor jest obecny w 100 proc. próbek siana, a A. siro w ponad 80 proc. próbek w badanych farmach. Oceniono także, iż co czwarty szwedzki farmer z astmą i/lub alergicznym nieżytem nosa jest uczulony na te roztocza. Również w Polsce nadwrażliwość na roztocza stwierdza się u 26 proc. rolników.
Jednakże u osób uczulonych obserwuje się krzyżową nadwrażliwość na roztocza kurzu domowego i z tego powodu dodatnie wyniki testów skórnych z roztoczami magazynowymi uważa się za marker atopii a nie za swoistą odpowiedź na alergeny zawodowe.
Jednocześnie, w tym samym rzędzie Acari, do którego należą roztocza kurzu domowego i roztocza magazynowe wyróżnia się rodzinę Tetranychidae, obejmującą pospolite pasożyty drzew owocowych. Są powszechnie nazywane przędziorkami, z powodu produkowanej przez nie pajęczyny. Spotykany w Europie przędziorek owocowiec (Panonychus ulmi) i przędziorek chmielowiec (Tetranychus urticae) należą do najczęściej występujących pasożytów jabłoni. Często wywołują nadwrażliwość typu natychmiastowego u pracowników plantacji jabłoni, pod postacią alergicznego nieżytu nosa, astmy oskrzelowej i pokrzywki kontaktowej. Ze względu na brak krzyżowej nadwrażliwości pomiędzy przędziorkami i roztoczem kurzu domowego alergię tą można uznać za zawodową.
 Zawodową alergią nie jest również uczulenie na pospolite alergeny środowiska komunalnego, obecne w wysokich stężeniach w środowisku pracy. I tak np. sezonowy alergiczny nieżyt nosa wywołany pyłkami traw u pracownika koszącego trawę, czy też astma oskrzelowa z uczulenia na roztocze kurzu domowego u sprzątaczki nie są uznawane za chorobę zawodową.
 
Obraz kliniczny alergii zawodowej
Alergiczny nieżyt błony śluzowej nosa
Astma oskrzelowa
Zespół Corrao

więcej w numerze 5/2009