Zbigniew W. Jóźwiak
Instytut Medycyny Pracy

Wydaje się, że w początku XXI wieku większość stanowisk pracy powinna umożliwiać wykonywanie jej w pozycji siedzącej – mało męczącej i bardzo energooszczędnej.

W krajach wysoko uprzemysłowionych w istocie tak jest – szacuje się, że ponad 70 proc. osób czynnych zawodowo pracuje właśnie w pozycji siedzącej. Pozostali pracownicy muszą niestety stać, ale praca wykonywana w pozycji stojącej (często połączonej z chodzeniem) stanowi problem interesujący ergonomistów głównie ze względu na występujące w tym przypadku duże obciążenia układu mięśniowo-szkieletowego.

Jakie są przesłanki do tworzenia stanowisk, na których pracę należy wykonywać w pozycji stojącej?
Pierwsza przyczyna to najczęściej względy typowo historyczne – ponieważ zawsze niektóre zadania robocze wykonywane były na stojąco, pracodawca nie widzi powodów (mimo postępu technologicznego), by to zmieniać i fundować pracownikowi krzesło.

Druga kategoria przyczyn wynika z celowego, ergonomicznie uzasadnionego działania. Pracownik stojący jest bardziej mobilny (zwłaszcza, jeśli dodatkowo może/musi chodzić). Pozwala to z jednej strony – wykorzystać większą przestrzeń pracy (np. obróbka dużych przedmiotów czy też, często polecane przez ergonomistów, wykonywanie wielu różnych zadań wymagających odmiennego wyposażenia), z drugiej zaś – umożliwia lepsze wykorzystanie przestrzeni pracy już istniejącej i zagospodarowanej. Jest to związane (w porównaniu z pracą w pozycji siedzącej) z łatwiejszym przemieszczaniem się pracownika oraz z możliwością wykonywania przez niego większych ruchów. Niestety te pozytywne cechy pracy w pozycji stojącej bywają przeceniane i często stają się jedynym możliwym rozwiązaniem wobec błędów organizacji i konstrukcji konkretnego stanowiska pracy. Nieprawidłowe rozmieszczenie narzędzi, elementów sterujących czy informacyjnych oraz przedmiotów pracy po prostu wymusza konieczność wykonywania zadań roboczych na stojąco lub chodząc. Jednak ważną przesłanką pracy w pozycji stojącej jest fakt, że bezpieczne przemieszczanie ciężkich przedmiotów, a także używanie dużej siły mięśniowej możliwe jest tylko w tej pozycji. Jednak wobec ciągłego postępu technologicznego również w dziedzinie transportu ręcznego (choćby przenośniki bierne – rolkowe, kulkowe; aktywne – taśmowe czy cała gama mniejszych i większych podnośników – pneumatycznych, hydraulicznych, podciśnieniowych) wydaje się niekiedy nieporozumieniem tworzenie stanowisk do pracy stojącej.

Kategoria trzecia to względy pseudoergonomiczne – wynikające z fałszywego rozumienia podstawowych zasad ergonomii i niemal całkowitego braku zdrowego rozsądku. Jeżeli ocenimy np. stanowisko pracy szwaczki (pozycja tradycyjnie siedząca) przy użyciu prostej metody oceny obciążenia układu mięśniowo-szkieletowego RULA, to natychmiast okaże się, że ze względu na typowe dla tej pracy pochylenie pleców i głowy, konieczne jest dokonanie interwencji ergonomicznej. Oczywiście najprostszym rozwiązaniem stanie się podniesienie blatu stołu tak, aby szwaczka mogła stać wyprostowana i już wszystkie wskaźniki ryzyka ulegną zmniejszeniu. I wszystko byłoby w najlepszym porządku, gdyby nie większe zmęczenie, częstsze i silniejsze bóle pleców, a wreszcie dolegliwości ze strony kończyn dolnych – łącznie z żylakami. Mamy wiec w tym przypadku do czynienia z działaniem pozornym, związanym z mechanicznym pojmowaniem ergonomii bez użycia rozumu. A tak na marginesie – wszystkie wskaźniki obciążenia uległyby w tym przypadku zmniejszeniu również w sytuacji, gdyby pracodawca wyposażył stanowiska w stoły o pochylonym blacie i/lub krzesła o pochylonym siedzisku. Takie meble są dostępne na rynku, trzeba tylko pomyśleć i poszukać.
Chociaż w teorii konstrukcja poprawnego ergonomicznie stanowiska do pracy w pozycji stojącej nie jest trudna, w praktyce jednak spotyka się przykłady nawet kuriozalne, szokujące bezmyślnością konstruktorów.

więcej w numerze 6/2009