mgr Jarosław Chmielewski
Studium Edukacji Menedżerskiej i Technicznej w Warszawie

Zgodnie z danymi inspekcji za 2008 r., blisko 70 proc. wszystkich wypadków przy pracy, do jakich doszło w budownictwie, to właśnie upadki z wysokości; poszkodowanych w nich zostało 1127 osób. Jednak zagrożenie upadkiem z wysokości nie dotyczy wyłącznie pracy w budownictwie. Łącznie w wypadkach przy pracy w ubiegłym roku, których przyczyną był upadek z wysokości, poszkodowanych zostało 6355 pracowników.

Od pewnego czasu zaczęły pojawiać się na terenie całej Polski plakaty promujące kampanię Państwowej Inspekcji Pracy „Nie lekceważ zagrożeń. Pracuj bezpiecznie na wysokości”. Kampania rozpoczęła się 1 lipca 2009 r. i ma na celu poprawę stanu bezpieczeństwa pracy na budowie. Realizowana jest przez PIP w ramach Krajowej Strategii na Rzecz Bezpieczeństwa i Higieny Pracy na lata 2009-2012.

Wracając do wypadków – owszem, w budownictwie są niewspółmiernie większe niż w innych gałęziach przemysłu, aczkolwiek zagrożeń upadkiem z wysokości nie można zawężać tylko do budownictwa, tak jak to czyni PIP w ramach kampanii. Konieczne jest podjęcie szerokiej kampanii profilaktycznej w tym zakresie. Obszar pracy na wysokości, wynikający z przepisów bhp, ogranicza się jedynie do tych kwestii, które są uregulowane prawnie. Jednak pracowników służby bhp powinien interesować szeroki aspekt tego zagadnienia. Zagrożenia upadkiem z wysokości, np. przy pracach w budownictwie, telekomunikacji były już szeroko opisywane w miesięczniku „Praca i Zdrowie”, dlatego też, nie pomniejszając tego zagrożenia w innych gałęziach gospodarki, zastanówmy się nad czynnikami, jakie sprzyjają upadkom z wysokości, np. podczas pracy administracyjno-biurowej czy podczas pracy w handlu. Nie zdziwi, jeżeli zapyta ktoś –  jak to się często zdarza w trakcie szkoleń okresowych z zakresu bhp dla pracowników administracyjno-biurowych, pracowników szeroko rozumianego handlu –  o czym mówimy. Jakie upadki z wysokości? Co sobie wymyślamy? Musimy w tym miejscu pamiętać, że zgodnie z obowiązującymi przepisami w tym zakresie, praca na wysokości jest pracą wykonywaną na powierzchni co najmniej 1 metra nad poziomem podłogi lub ziemi, jeśli ta powierzchnia nie jest osłonięta ścianami lub nie jest wyposażona w inne stałe konstrukcje lub urządzenia chroniące pracownika przed upadkiem, zaś pracą niebezpieczną jest już praca powyżej 2 m. Zagrożenie upadkiem z wysokości 1 m jest wysokie w sytuacji, gdy pracownik do wykonania określonej czynności wykorzysta niewłaściwe środki techniczne.

Możemy więc, bez większych obaw, zagrożenie to uznać za występujące praktycznie w każdym procesie pracy. Prawdopodobieństwo jego zaistnienia będzie uzależnione od charakteru pracy, w niektórych przypadkach praktycznie będzie mało prawdopodobne, jednak zagrożenie to potencjalnie występuje. A skutki – w zależności od okoliczności – mogą być bardzo poważne. Podczas wspomnianej pracy administracyjno-biurowej, możemy mieć do czynienia z sytuacją, gdy pracownik zamiast posłużyć się drabinką lub podestem w celu ułożenia dokumentów na górnych półkach regału (brak możliwości właściwego składowania z powierzchni podłogi przy niskim wzroście pracownika) posłuży się powszechnym w biurach, ze względu na wymogi organizacji stanowiska pracy, krzesłem obrotowym. Wystarczy jednak chwila, niewłaściwe wychylenie się, zachwianie, utrata równowagi i krzesło, które zwyczajowo służy do siedzenia, odjeżdża razem z nami jak autobus z przystanku, a my lądujemy na podłodze. Jeśli pokój nie jest zastawiony i w pobliżu nie ma biurek czy innych mebli, możemy mieć dużo szczęścia. Wówczas – w najlepszym wypadku – skończy się ogólnymi potłuczeniami. Może jednak zdarzyć się i tak, że tego szczęścia nam zabraknie i obrażenia będą poważniejsze. Ale to nie jedyne zagrożenie w biurze – uznawanym powszechnie za przestrzeń bezpieczną. Dość często spotykamy się z przypadkami, kiedy pracownik staje na parapecie okiennym, by zawiesić zerwaną firankę bądź otworzyć wysokie okno. Jednak najczęściej pojawiającym się zagrożeniem jest zwykła czynność porządkowa – umycie okien. Po co szukać drabiny, robić zamieszanie, skoro można stanąć na parapecie? Warto pamiętać, że parapety zlokalizowane są zwykle na wysokości poniżej 1 m, dlatego też przepisy bhp mówiące o pracy na wysokości nie dotyczą takich czynności. Należy jednak mieć świadomość, że upadek z wysokości, powiedzmy 0,8 m, będzie miał skutki podobne, jak przy upadku z wysokości 1 m. Przyczyna upadku jest podobna – utrata równowagi i niewłaściwa technika wykonania czynności, bez użycia sprzętu pomocniczego w postaci drabiny lub podestu. A to tylko dwa przykłady obrazujące niebezpieczeństwo, jakie czai się na pracowników biurowych, choć większości czytających nigdy nie przyszłoby do głowy upatrywać w tym niebezpieczeństwa.

W przypadku pracowników zatrudnionych w handlu, dość częstą przyczyną wypadków przy pracy jest upadek z niewielkiej wysokości – 50-70 cm. To zwykle dostawcy lub sprzedawcy układają towar na wysokich półkach, tyle tylko, że robią to nie z pomocą drabiny, a przy użyciu skrzynek. Z punktu widzenia praktyki, nie ma więc znaczenia wysokość, z jakiej następuje upadek. Musimy bowiem zawsze mieć świadomość, że upadek z wysokości stanowi zagrożenie dla zdrowia i życia. Grawitacja dotyczy wszystkich i prawie każdy wie, jakie mogą być skutki upadku. Przy mniejszych wysokościach najczęściej są to urazy, które da się wyleczyć. Nie da się jednak określić, przy jakiej wysokości upadek zakończy się śmiertelnie. Bowiem przy niesprzyjających okolicznościach, spadając już z wysokości 2 m, można złamać kark! Owszem, możemy mieć szczęście i przeżyć upadek z 30, a nawet z kilkuset metrów. Ale czy to na pewno my właśnie jesteśmy TYMI szczęściarzami? Czy te odosobnione przykłady mają powodować, aby człowiek rezygnował z asekuracji, bo się nie boi albo pragnie popisać się przed kolegami? Pozostawiam te pytania bez odpowiedzi.
Ustanowiono szereg przepisów i zasad, które mają wyeliminować nie tylko śmiertelne ryzyko, ale większe urazy i uszkodzenia ciała. Przede wszystkim w działalności pracowników służby bhp, w zakresie obejmującym prace na wysokości, ich uwaga powinna być skierowana na profilaktykę i uwrażliwianie wszystkich pracowników wszędzie tam, gdzie występują elementy pracy na wysokości. W tym przypadku należy nie tylko uwzględniać wymogi przepisów bhp, które w sposób bardzo szczegółowy definiują pojęcie pracy na wysokości, podają dokładne dane techniczne. np. pomostów roboczych, zabezpieczeń i sposobu asekuracji przed upadkiem itp. Zwróćmy jednak uwagę także na zwykłe codzienne czynności procesu pracy.

OBOWIĄZKI PRACOWNIKA W CZASIE PRACY NA WYSOKOŚCI
W czasie pracy pracownik powinien stosować się do kilku prostych zasad:
- pracę na wysokości wykonywać tylko na urządzeniach do pracy na wysokości (rusztowania, pomosty, podesty, drabiny, żurawie itd.), spełniających podstawowe wymagania bezpieczeństwa oraz wymagania techniczne dotyczące ich ustawienia i dopuszczenia do pracy,
- przy pracach na wysokości należy bezwzględnie używać ochron osobistych zabezpieczających przed upadkiem lub odpowiednich zabezpieczeń miejsca pracy,
- niebezpieczne miejsca w obrębie prac na wysokości należy zabezpieczyć poprzez ogrodzenie (zadaszenie) i wystawienie odpowiednich tablic ostrzegawczych,
- ładunki przewożone na platformach wciągników budowlanych powinny być zabezpieczone przed zmianą położenia,
- wchodzenie i schodzenie z rusztowań, pomostów, itp. powinno odbywać się w miejscach do tego przeznaczonych,
- piony komunikacyjne, schodnie i pomosty rusztowań należy utrzymać w czystości, a w okresie zimy oczyszczać ze śniegu i posypywać piaskiem,
- wchodzić na rusztowania wiszące, gdy pomost znajduje się w najniższym położeniu,
- w czasie burzy i przy wietrze o szybkości większej niż 10 m/s należy przerwać pracę na rusztowaniu wiszącym, a pomost opuścić do najniższego położenia i zabezpieczyć przed ruchami wahadłowymi,
- przestrzegać zasad bezpiecznej pracy na drabinach,
- używać narzędzi zgodnie z ich przeznaczeniem,
- używać tylko sprawnych technicznie narzędzi i przyrządów,
- narzędzia stosowane przy pracy na wysokości powinny być zabezpieczone przed upadkiem z wysokości,
- wszelkie wątpliwości co do bezpiecznego wykonania pracy należy bezwzględnie zgłaszać bezpośredniemu przełożonemu,
- każdy zauważony wypadek trzeba natychmiast zgłosić bezpośredniemu przełożonemu, miejsce wypadku pozostawić w takim stanie, w jakim nastąpił wypadek – aż do przybycia zespołu powypadkowego.

PODCZAS PRACY NA WYSOKOŚCI PRACOWNIKOWI ZABRANIA SIĘ:
- podejmowania pracy na wysokości powyżej 2 m bez zabezpieczenia się przed upadkiem z wysokości,
- obciążania pomostów rusztowań materiałami ponad ustaloną ich nośność,
- wspinania się po stojakach, podłużnicach, leżniach i poręczach rusztowań,
- pozostawiania narzędzi przy krawędziach pomostów,
- zrzucania jakichkolwiek przedmiotów,
- używania rusztowania wiszącego do transportu materiałów budowlanych,
- pozostawiania na pomostach rusztowań materiałów i narzędzi po zakończeniu pracy,
- stosowania drabin przy pracach wymagających rusztowań,
- wykonywania pracy na rusztowaniach zbudowanych niezgodnie z wymogami bhp,
- zdejmowania jakichkolwiek osłon i zabezpieczeń z obsługiwanych maszyn i urządzeń,
- podejmowania pracy pod wpływem alkoholu,
- stosowania niebezpiecznych metod pracy, stwarzających zagrożenia dla zdrowia i życia pracowników lub otoczenia.

Codzienne życie, nie tylko zawodowe, ale również prywatne pracowników pokazuje, jak wiele zagrożeń związanych z wysokością czyha na każdego z nas. Dlatego też ważna inicjatywa podjęta w ramach kampanii Państwowej Inspekcji Pracy „Nie lekceważ zagrożeń. Pracuj bezpiecznie na wysokości” powinna być adresowana do wszystkich pracowników i zakładów pracy.
Kampania powinna nie tylko uwrażliwiać wszystkich na negatywne konsekwencje upadków z wysokości w budownictwie, ale również wskazywać błędy przy organizacji całego procesu pracy w każdym obszarze życia zawodowego. Dość częstym błędem popełnianym przez pracowników służby bhp oraz służb personalnych jest pomijanie w skierowaniach na badania lekarskie czynności pracy na wysokości powyżej 1 m. Czynności te, choć mogą występować sporadycznie, powinny być wykazane w charakterze pracy danego pracownika. Musimy zawsze pamiętać, że warunkiem dopuszczenia do pracy na wysokości jest pozytywny wynik badań lekarskich, określonych w pkt V.3. załącznika 1 do rozporządzenia MZiOS z 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy (Dz.U. Nr 69, poz. 332, ze zm.). Zapewne można by mnożyć zarówno błędy występujące w procesie organizacji pracy, jaki i samym jej przebiegu, ale nie w tym rzecz. Ważniejsze, by inicjatywa podjęta przez PIP trafiła do większego grona adresatów i uświadomiła im, że zagrożenie wypadkowe związane z upadkiem z wysokości występuje właściwie wszędzie, a my powinniśmy podejmować wszelkie działania prewencyjne, by im zapobiegać.