dr adw. Małgorzata Paszkowska
ekspert w ochronie zdrowia

Pracownik i pracodawca oraz członkowie ich rodziny, udając się do lekarza, uzyskują status pacjenta i powinni wiedzieć, jakie mają w związku z tym prawa. Z drugiej strony – pracownicy ochrony zdrowia mają obowiązek przestrzegania praw pacjenta, który jest nierozłącznie związany z wykonywaniem zawodu medycznego.

Problematyka praw pacjenta staje się współcześnie coraz powszechniejsza i bardzo ważna. Są one bowiem uniwersalne – mogą dotyczyć każdego człowieka, bez względu na płeć, wiek, obywatelstwo, przekonania itp. Prawa pacjenta to prawa podmiotowe będące swoistą kategorią praw człowieka. Prawa człowieka mają charakter powszechny i niezbywalny (nie można ich się zrzec czy też przenieść na inną osobę). Uprawnienia pacjenta obowiązują zarówno w sektorze publicznym, jak i prywatnym rynku usług medycznych. Prawa pacjenta to zespół uprawnień przysługujących człowiekowi z tytułu korzystania ze świadczeń zdrowotnych. Pacjentem jest każda osoba korzystająca ze świadczeń zdrowotnych zarówno odpłatnie, za częściową odpłatnością, jak i nieodpłatnie. Pojęcia „pacjent” nie należy też utożsamiać wyłącznie z pojęciem ubezpieczonego w rozumieniu ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, a także z chorym.

Przedmiotem artykułu jest przybliżenie trzech najważniejszych i powszechnych praw pacjenta, stanowiących jednocześnie obowiązki personelu medycznego, tj. prawa do wyrażania zgody na świadczenia zdrowotne, prawa do informacji o stanie zdrowia oraz prawa do dokumentacji medycznej. Podstawowe prawa pacjenta uregulowane są przede wszystkim w ustawie o zakładach opieki zdrowotnej z 1991 roku oraz w ustawie o zawodach lekarza i lekarza dentysty z 1996 roku, a ponadto przed wakacjami weszła w życie ustawa z 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz.U. z 31 marca 2009 r.), która jednakże zasadniczo powtarza uprawnienia zawarte w dwóch powyższych ustawach.

Zgodnie z ustawą o ZOZ, pacjent ma prawo do:
1) świadczeń zdrowotnych, odpowiadających wymaganiom wiedzy medycznej, a w sytuacji ograniczonych możliwości udzielania odpowiednich świadczeń – do korzystania z rzetelnej, opartej na kryteriach medycznych procedury ustalającej kolejność dostępu do tych świadczeń,
2) informacji o swoim stanie zdrowia,
3) wyrażania zgody na świadczenia medyczne lub ich odmowy po uzyskaniu informacji,
4) intymności i poszanowania godności,
5) umierania w spokoju i godności,
6) dokumentacji medycznej.

Ustawa określa prawa pacjenta, zasady udostępniania dokumentacji medycznej oraz obowiązki podmiotów udzielających świadczeń zdrowotnych, związane z prawami pacjenta, a także postępowanie w sprawach praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjentów. Przestrzeganie praw pacjenta określonych w ustawie jest obowiązkiem organów władzy publicznej właściwych w zakresie ochrony zdrowia, Narodowego Funduszu Zdrowia, podmiotów udzielających świadczeń zdrowotnych, osób wykonujących zawód medyczny oraz innych osób uczestniczących w udzielaniu świadczeń zdrowotnych.

Zgodnie z definicją legalną z ustawy o prawach pacjenta, za pacjenta uważać należy osobę zwracającą się o udzielenie świadczeń zdrowotnych lub korzystającą ze świadczeń zdrowotnych udzielanych przez podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych lub osobę wykonującą zawód medyczny. Natomiast przez podmiot udzielający świadczeń należy rozumieć zakład opieki zdrowotnej oraz indywidualną praktykę lekarską, indywidualną specjalistyczną praktykę lekarską, grupową praktykę lekarską, indywidualną praktykę pielęgniarek, położnych, indywidualną specjalistyczną praktykę pielęgniarek, położnych oraz grupową praktykę pielęgniarek, położnych. Kierownik podmiotu udzielającego świadczeń zdrowotnych lub upoważniony przez niego lekarz może ograniczyć korzystanie z praw pacjenta, ale tylko w przypadku wystąpienia zagrożenia epidemicznego lub ze względu na bezpieczeństwo zdrowotne pacjentów.

Zgodnie z ustawą o prawach pacjenta:
1. Pacjent ma prawo do świadczeń zdrowotnych odpowiadających wymaganiom aktualnej wiedzy medycznej.
2. Pacjent ma prawo, w sytuacji ograniczonych możliwości udzielenia odpowiednich świadczeń zdrowotnych, do przejrzystej, obiektywnej, opartej na kryteriach medycznych procedury ustalającej kolejność dostępu do tych świadczeń.
3. Pacjent ma prawo żądać opinii innego lekarza/pielęgniarki.
4. Pacjent ma prawo do natychmiastowego udzielenia świadczeń zdrowotnych ze względu na zagrożenie zdrowia lub życia.
5. Pacjent ma prawo do świadczeń zdrowotnych udzielanych z należytą starannością przez podmioty udzielające świadczeń zdrowotnych w warunkach odpowiadających określonym w odrębnych przepisach wymaganiom fachowym i sanitarnym.
6. Pacjent ma prawo do informacji o swoim stanie zdrowia oraz o ustawowych prawach pacjenta.
7. Pacjent ma prawo do zachowania w tajemnicy przez osoby wykonujące zawód medyczny, w tym udzielające mu świadczeń zdrowotnych, informacji z nim związanych, a uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu medycznego.
8. Pacjent ma prawo do wyrażenia zgody na udzielenie określonych świadczeń zdrowotnych lub odmowy takiej zgody.
9. Pacjent ma prawo do poszanowania intymności i godności, w szczególności w czasie udzielania mu świadczeń zdrowotnych.
10. Pacjent ma prawo do dostępu do dokumentacji medycznej dotyczącej jego stanu zdrowia oraz udzielonych mu świadczeń zdrowotnych.
11. Pacjent w zakładzie opieki zdrowotnej przeznaczonym dla osób wymagających całodobowych lub całodziennych świadczeń zdrowotnych ma prawo do kontaktu osobistego, telefonicznego lub korespondencyjnego z innymi osobami.

Zgoda na świadczenia zdrowotne
Jednym z najważniejszych uprawnień każdego pacjenta jest jego prawo do wyrażania zgody na udzielenie konkretnego świadczenia zdrowotnego. Uprawnienie do wyrażania zgody wynika z prawa do samostanowienia pacjenta. Podstawowa dotychczas regulacja o charakterze ogólnym, mówiąca o tym, że pacjent ma prawo do wyrażenia zgody lub odmowy na udzielenie określonych świadczeń, znajduje się w ustawie z 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej. Natomiast ustawa z 5 grudnia 1996 r. o zawodzie lekarza zawiera przepisy....

wiecej w numerze 9/2009