Małgorzata Paszkowska
ekspert prawa pracy

Udany przeszczep umożliwia powrót do dotychczasowej pracy lub przekwalifikowanie do innej.

Pracownicy podczas trwania stosunku pracy mogą być do jej wykonywania niezdolni z powodu choroby niemającej lub mającej związek z pracą. Pracownicy ulegają w pracy także różnym rodzajom wypadków. Jeżeli takie niepożądane zdarzenie zostanie uznane za wypadek przy pracy w trybie i na zasadach określonych przepisami prawa, to pracownik uzyska prawo do odpowiednich świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Skutkiem wypadku doznanego przez pracownika w pracy (np. upadku z wysokości powodującego uszkodzenie nerek czy obcięcia kończyny) lub wrodzonej czy też nabytej choroby (w szczególności niewydolności takich organów, jak nerki, wątroba, serce) jest przede wszystkim przebywanie przez pracownika na zwolnieniu lekarskim, a w skrajnych wypadkach przejście na rentę z tytułu niezdolności do pracy. Choroby powodujące niewydolność podstawowych dla funkcjonowania człowieka organów stają się istotną przyczyną zmniejszenia populacji osób zdolnych do pracy, a także skutkują dużymi kosztami społecznymi (m.in. świadczeń z ubezpieczenia społecznego, pomocy społecznej itp.). Powyższe dysfunkcje organizmu mogą być w dużym stopniu niwelowane poprzez leczenie metodą przeszczepu (transplantacji).

Gwałtowny rozwój transplantologii przypada na drugą połowę XX wieku. Stał on się możliwy dzięki rozwojowi immunologii transplantacyjnej, nowych technik badań zgodności tkankowej, udoskonaleniu sposobów przechowywania narządów, wprowadzeniu nowych metod immunosupresji, a także zapobieganiu i lepszemu leczeniu zakażeń oraz opanowaniu nowych technik chirurgicznych. Powodem skłaniającym lekarzy do przeprowadzania transplantacji jest najczęściej krańcowa niewydolność określonego narządu, ale może to być także ubytek lub brak danej tkanki czy organu. W chwili obecnej na świecie żyje prawie 1 milion ludzi z przeszczepionym narządem. Udany przeszczep umożliwia nawet powrót do dotychczasowej pracy lub przekwalifikowanie do innej. Transplantacje stały się w ciągu ostatnich dwudziestu lat powszechnie stosowaną praktyką lekarską. Powszechność praktyk transplantacyjnych jest rezultatem zrozumiałego pragnienia człowieka, by ratować zagrożone zdrowie lub życie. Przeszczepy stały się rewolucją w medycynie i wymusiły wprowadzenie regulacji prawnych w przedmiotowym zakresie. Jednakże problemem, szczególnie w ostatnich latach w Polsce, pozostaje dostępność transplantacji z uwagi na zmniejszającą się drastycznie liczbę dawców. Dlatego też celem polityki zdrowotnej państwa powinna być popularyzacja dobrowolnego dawstwa narządów, co pozostaje w zgodności z polityką Unii Europejskiej. Jedną z podstawowych przyczyn małej liczby przeszczepów od zwłok jest brak wiedzy potencjalnych dawców na temat procedury transplantacji, a szczególnie gwarancji ich bezpieczeństwa. Bezspornie należy wszelkimi możliwymi środkami komunikacji społecznej oraz w różnych środowiskach, w tym środowisku pracy, promować wiedzę na temat przeszczepów.

Pojęcie i rodzaje przeszczepów
Transplantacja to inaczej przeszczepianie (od łacińskiego transplantare, czyli przesadzać, przenosić).  Pod pojęciem przeszczepu (transplantacji) rozumieć należy metodę leczenia za pomocą wymiany tkanek lub całych organów. Przeszczepianie narządów jest metodą ratowania życia chorego, który potrzebuje zdrowego narządu, aby żyć. Przedmiotem transplantacji mogą być komórki, tkanki lub narządy. Komórka, w rozumieniu ustawy transplantacyjnej, to najmniejsza struktura morfologiczna i czynnościowa organizmu zdolna do podstawowych funkcji życiowych, występująca pojedynczo lub grupowo. Natomiast tkanka to zespół komórek o wyspecjalizowanych funkcjach powiązanych ze sobą substancją międzykomórkową. Narząd natomiast jest wyodrębnioną i istotną częścią ludzkiego ciała, zbudowaną z różnych tkanek, zdolną do utrzymywania swojej struktury, ukrwienia i możliwości pełnienia autonomicznych funkcji fizjologicznych. Transplantowane tkanki i narządy zwane są przeszczepami (inaczej transplantami). Wyodrębnienie rodzajów transplantacji może nastąpić w oparciu m.in. o ich przedmiot (np. przeszczepy serca, nerek itd.) oraz o kryteria biomedyczne (np. własnopochodny, obcogatunkowy).  Statystyki wskazują, że w Polsce najczęściej przeszczepia się rogówki, następnie zaś nerki, potem wątroby i serca, a najrzadziej trzustki, incydentalnie płuca. Ze względu na fakt, czy dawcą przeszczepu jest żywy człowiek, czy narząd pobiera się ze zwłok, wyróżnia się transplantacje:
1.  ex mortuo – wówczas gdy przeszczep pozyskuje się ze zwłok,
2.  ex vivo – gdy dawcą przeszczepu jest żywy człowiek.
Dychotomiczny podział na transplantacje ex mortuo i ex vivo jest podstawowym podziałem wynikającym z prawnych regulacji transplantologii. Przez wiele lat problematyka przeszczepów nie była uregulowana w polskim prawie.  Dopiero ustawa z 26 października 1995 r. o pobieraniu, przyczepianiu, komórek, tkanek i narządów wypełniła lukę w polskim systemie prawnym w zakresie transplantacji (Dz.U. Nr 138, poz. 682). Konieczność harmonizacji prawa polskiego z prawem Unii Europejskiej spowodowała uchwalenie nowej ustawy transplantacyjnej w Polsce. Od 31 grudnia 2006 r. obowiązuje w całości nowa ustawa regulująca problematykę transplantacji w Polsce – ustawa z 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (zwana ustawą transplantacyjną).  Z zakresu przedmiotowego ustawy z 2005 r., podobnie jak z poprzedniej, wyłączono:
1. pobieranie, przeszczepianie komórek rozrodczych, gonad tkanek zarodkowych i płodowych oraz narządów rozrodczych i ich części (problematyka ta nie jest uregulowana w polskim prawie),
2. pobieranie, przechowywanie i dystrybucję krwi do celów jej przetaczania, oddzielania jej składników lub przetwarzania w leki (problematykę krwi w polskim prawie reguluje ustawa z 22 sierpnia 1997 r. o publicznej służbie krwi).

Dopuszczalność przeszczepów
Podstawową zasadą przy przeszczepach jest celowość transplantacji. Fundamentem regulacji prawnych transplantacji jest także zasada donacji (non-profit) przeszczepów. Oznacza ona zakaz przyjmowania zapłaty lub innych korzyści majątkowych za przeszczepy zarówno przez samych dawców, jak i personel medyczny zajmujący się transplantacjami.