dr n. med. Marta Wiszniewska
Instytut Medycyny Pracy w Łodzi

Wykonywanie pracy w niskiej temperaturze otoczenia jest obciążające dla układu krążenia. Obserwujemy wzrost ciśnienia krwi (na skutek skurczu naczyń w skórze i tkance podskórnej), wzrost pojemności minutowej i wyrzutowej serca, zmniejszenie częstości skurczów serca oraz zwiększenie zapotrzebowania mięśnia sercowego na tlen.

W strefie klimatu umiarkowanego zima charakteryzuje się występowaniem najniższych temperatur powietrza w skali całego roku. W tym czasie obserwujemy umiarkowaną ilość zamarzniętego opadu atmosferycznego, zazwyczaj pod postacią śniegu i krup oraz osadu atmosferycznego (np. gołoledź, szadź, szron i zamróz). Zima astronomiczna rozpoczyna się w naszym kraju w momencie przesilenia zimowego i trwa do momentu równonocy wiosennej, w przybliżeniu jest to okres pomiędzy 22 grudnia a 21 marca. Podczas zimy astronomicznej dzienna pora dnia jest krótsza od pory nocnej. Za zimę klimatyczną przyjmujemy ten okres roku, w którym średnie dobowe temperatury powietrza spadają poniżej 0 °C.
Zimą w istotny sposób zmieniają się warunki środowiska zewnętrznego, co ma znaczenie dla osób pracujących na otwartej przestrzeni. Temperatura zewnętrzna, opad i osad atmosferyczny wpływają na samopoczucie osób pracujących, ich zdrowie, wydajność pracy, a także na bezpieczeństwo i higienę pracy. Trzeba zaznaczyć, że niska temperatura przedłuża czas reakcji, powoduje obniżenie uwagi, trudność koncentracji. Na działanie niskich temperatur w miesiącach zimowych są narażeni pracownicy wykonujący prace na otwartym powietrzu – w rolnictwie, na budowach, pracownicy służb leśnych, rybacy, a także policjanci, strażacy, personel służb ratowniczych, marynarze i żołnierze. W okresie zimowym wykonywanie niektórych prac jest wyjątkowo niebezpieczne. Niesprzyjające warunki atmosferyczne powodują, że zwiększa się zagrożenie wypadkowe.

Organizm człowieka jest stałocieplny, czyli ma możliwość utrzymywania stałej temperatury wewnętrznej pomimo wahań temperatury środowiska. W warunkach zimnego mikroklimatu w organizmie ludzkim zapoczątkowane są zmiany mające na celu zachowanie ciepła. Przede wszystkim obniża się dostarczanie ciepła do skóry poprzez zmniejszenie skórnego przepływu krwi, tak aby zmniejszyć ilość oddawanego ciepła z organizmu do otoczenia. Jednak naczynia krwionośne kurczą się nierównomiernie na całym obszarze skóry. U ubranego człowieka dochodzi do skurczu naczyń odsłoniętych części ciała czyli kończyn, uszu, nosa i twarzy. Warto wspomnieć, że pod wpływem zimna nie kurczą się naczynia na głowie, dlatego w zmniejszeniu utraty ciepła przez organizm człowieka bardzo istotna jest ochrona tej części ciała. W zachowaniu ciepła w organizmie pomaga także wzrost jego produkcji. Wytwarzanie ciepła w organizmie następuje dzięki wzrostowi napięcia mięśni, drżeniu mięśniowemu (dreszcze) i termogenezie bezdrżeniowej (dodatkowa produkcja ciepła poprzez wzrost metabolizmu).

Mikroklimat zimny
Mikroklimat jest to zespół elementów meteorologicznych typowych pod względem wartości i trybu zmian dla badanej przestrzeni, pomieszczenia lub stanowiska pracy, na który składają się temperatura i wilgotność powietrza, prędkość ruchu powietrza oraz ciśnienie atmosferyczne.
Do podziału środowiska cieplnego na warunki „komfortowe” lub „zimne” służy wskaźnik przewidywanej oceny PMV (predicted mean votel). Ta subiektywna skala oceny odczucia komfortu cieplnego obejmuje siedem ocen odczucia komfortu: od +3 (gorąco), +0,5 >PMV> -0,5 (komfortowo), do -3 (zimno).
Oceny oddziaływania środowiska zimnego na organizm człowieka w miejscu pracy dokonujemy za pomocą dwóch metod. Pierwszą jest wskaźnik siły ochładzającej powietrza WCI (wind chill index), obliczany po uwzględnieniu pomiarów temperatury i ruchu powietrza. Wraz ze wzrostem WCI rośnie ryzyko wystąpienia odmrożeń. Ten wskaźnik jest stosowany najczęściej w przypadku pracy na zewnątrz budynków. Jeżeli na danym stanowisku wystąpi przekroczenie WCI, należy zmniejszyć ujemne obciążenie termiczne lub zastosować skrócony czas pracy.
Kolejna metoda to wskaźnik wymaganej termoizolacyjności ubioru IREQ (ang. required clothing insulation), który umożliwia dobranie ubioru w zależności od temperatury powietrza, prędkości ruchu powietrza i ciężkości pracy. Zastosowanie przez pracownika odzieży o odpowiedniej ciepłochłonności ma zapobiegać hipotermii i obniżeniu wewnętrznej temperatury ciała o nie więcej niż 1 stopień Celsjusza.

Rozporządzenie ministra pracy i polityki społecznej z 16 czerwca 2009 r., zmieniające rozporządzenie w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz.U. z 2 lipca 2009 r.), wprowadza jako kryterium klasyfikacji środowiska termicznego do obszaru mikroklimatu zimnego wartość wskaźnika PMV (przewidywana ocena średnia) w zakresie poniżej -2. Zgodnie z tym rozporządzeniem, obciążenie termiczne w mikroklimacie zimnym określa się pośrednio za pomocą wymaganej izolacji termicznej IREQ. W przypadku pracy na zewnątrz budynków ocenę zagrożenia odmrożeniami przeprowadza się za pomocą oceny siły chłodzącej powietrza charakteryzowanej przez wskaźnik WCI wyrażony w kilokaloriach na metr kwadratowy i godzinę (kcal•m-2•h-1). Dopuszczalne wartości wskaźnika WCI nie mogą przekraczać w ciągu ośmiogodzinnego dobowego wymiaru czasu pracy 1200 kcal•m-2•h-1.

Wpływ pracy w niskiej temperaturze na organizm człowieka
Mikroklimat środowiska pracy wpływa w bardzo istotny sposób na wydajność pracy i na sposób jej wykonywania. Pracownik odczuwający zmęczenie w czasie wysiłku fizycznego jest narażony na utratę ciepła. Praca fizyczna co prawda ułatwia utrzymania bilansu cieplnego, jednak w wyniku utraty zbyt dużej ilości ciepła łatwo może dojść do przechłodzenia organizmu.
 Wykonywanie pracy w niskiej temperaturze otoczenia jest obciążające dla układu krążenia.

więcej w numerze 11/2009