dr n. med. Marta Wiszniewska
Instytut Medycyny Pracy w Łodzi

Dotychczas opisano około 400 czynników, które mogą powodować alergię pochodzenia zawodowego. W grupie alergenów zawodowych istotną rolę odgrywają enzymy wielkocząsteczkowe, najczęściej białkowe substancje przyśpieszające specyficzne reakcje chemiczne.

 Podkreśla się fakt, że enzymy należą do najczęściej uczulających czynników, zarówno w środowisku pracy, jak i poza nim. Enzymy są alergenami zawodowymi o dużej masie cząsteczkowej i powodują głównie alergie typu natychmiastowego. O dużym potencjale uczulającym enzymów świadczy fakt, że spośród powszechnie występujących i najczęściej uczulających alergenów roztoczy kurzu domowego, niektóre glikoproteiny mają budowę bardzo podobną do pewnych enzymów np. papainy, dodatkowo niektóre alergeny roztoczy (proteazy) stanowią enzymy pochodzące z przewodu pokarmowego tych mikroorganizmów.
Enzymy będące alergenami zawodowymi stosowane są m.in. w przemyśle spożywczym (piekarskim, piwowarskim, winiarskim, skrobiowym, mleczarskim, mięsnym), chemicznym (biodetergenty, kosmetyki), farmaceutycznym i papierniczym.

Objawy kliniczne
U osób eksponowanych zawodowo na enzymy może dojść do rozwoju alergicznego nieżytu błony śluzowej nosa, alergicznego zaplenia spojówek, astmy oskrzelowej, pokrzywki kontaktowej lub rzadziej alergicznego zapalenia pęcherzyków płucnych.
Alergiczny nieżyt błony śluzowej nosa charakteryzuje się obecnością obfitej, wodnistej wydzieliny z nosa, kichaniem i/lub świądem błony śluzowej nosa, a niekiedy uczuciem blokady nosa, spowodowanej obrzękiem błony śluzowej.
Alergiczne zapalenie spojówek objawia się łzawieniem, pieczeniem, zaczerwieniem i przekrwieniem spojówek, w niektórych przypadkach może pojawić się obrzęk powiek.
Astma oskrzelowa jest przewlekłą chorobą zapalną dróg oddechowych, charakteryzującą się występowaniem nadreaktywności oskrzeli oraz okresowym skurczem oskrzeli (obturacją), odwracalnym samoistnie lub po leczeniu. Głównym objawem astmy są napady duszności, zwłaszcza wydechowej, wywołane zwykle kontaktem z alergenem. Ponadto występuje uczucie ucisku, rozpierania w klatce piersiowej. Często słyszalny jest świszczący oddech, może występować uporczywy, suchy kaszel.
Pokrzywka kontaktowa objawia się występowaniem bąbli pokrzywkowych o wielkości od 1 mm do kilkunastu centymetrów, które są dobrze odgraniczone, wyniosłe ponad powierzchnię skóry i swędzące.
Alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych (AZPP) jest śródmiąższową chorobą płuc, wywołaną inhalacją i uczuleniem na specyficzne antygeny zawarte w pyłach organicznych, a także na niektóre związki chemiczne o niskiej masie cząsteczkowej. Choroba ta może być spowodowana ekspozycją na enzymy. Większość przypadków AZPP to choroby pochodzenia zawodowego. „Płuco pracowników produkujacych środki piorące” jest spowodowane wdychaniem enzymów pochodzących z Bacillus subtiliss.

Epidemiologia
W pierwszych doniesieniach dotyczących uczulających właściwości enzymów, częstość alergii na te związki szacowano na od 5 do 60 proc. pracowników – w zależności od wielkości zawodowego narażenia. Duńscy badacze wykazali, że u prawie 9 proc. pracowników narażonych na proteazy, lipazy, cellulazy i karboksyhydrazy w miejscu pracy rozwinęły się objawy alergii na enzymy. Istnieją doniesienia wskazujące, że wśród pracowników przemysłu farmaceutycznego nawet do 29 proc. badanych było uczulonych na laktazę, natomiast wśród pracowników fabryk produkujących detergenty – uczulenie na enzymy jest wykrywane u od 3 do 26 proc. badanych. Zawodowa ekspozycja na enzymy ma miejsce także w przemyśle piekarskim i tu uczulenie na różnego rodzaju enzymy stwierdza się nawet u 30 proc. pracowników.
Warto wspomnieć, że do udowodnionych czynników warunkujących rozwój uczulenia na enzymy zalicza się wielkość ekspozycji, atopię i palenie tytoniu.

Rodzaje enzymów
Tradycyjne enzymy dzieli się na enzymy pochodzenia roślinnego, do których należą m.in. papaina, chymopapaina, pepsyna, bromelaina, ficyna, chitynaza oraz enzymy pochodzenia zwierzęcego, takie jak: proteazy, amylazy, lipazy, glukoamylazy, celulazy, ksylanazy, czy pektynazy.
 Np. papaina jest proteazą uzyskiwaną z drzewa oraz owocu papai (Carica papaya). Jest enzymem szeroko stosowanym w przemysłach: kosmetycznym, żywnościowym i farmaceutycznym. Przypadki zawodowej alergii na papainę mogą przebiegać pod postacią pokrzywki, nieżytu błony śluzowej nosa i spojówek oraz astmy oskrzelowej. W badaniach niemieckich naukowców częstość uczuleń zawodowych na ten enzym sięgała aż 34,5 proc. narażonych.
 Enzymy pochodzenia zwierzęcego stanowią jeszcze liczniejszą grupę związków, na które mogą być narażeni pracownicy. Większość enzymów pochodzenia zwierzęcego jest obecnie pozyskiwana dla potrzeb przemysłowych z mikroorganizmów, głównie są produkowane przez bakterie Bacillus subtilis, Bacillus licheniformis, Pseudomonas sp. lub przez grzyby pleśniowe np. Aspergillus niger. Enzymy, takie jak proteazy, amylazy, lipazy i celulazy są bardzo szeroko stosowane m.in. jako dodatek do detergentów, mając za zadanie usunąć trudne plamy i zabrudzenia w niskiej temperaturze prania. Ciekawy jest fakt, że enzymy proteolityczne zostały po raz pierwszy wprowadzone do produkcji środków do prania w latach 60. ubiegłego wieku i już po kilku latach okazało się, że indukują objawy ze strony układu oddechowego u narażonych pracowników.

więcej w numerze 1/2010