Paweł Bartuzi, Joanna Kamińska, Tomasz Tokarski
Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy

Praca biurowa często związana jest z nadmiernym obciążeniem układu mięśniowo-szkieletowego. Obciążenie to może wynikać na przykład z nieodpowiednio zaprojektowanego stanowiska pracy lub z przyjmowania nieergonomicznej pozycji ciała podczas pracy (van Dieën i in. 2001; Korhonen i in. 2003).

Nadmierne obciążenie i zmęczenie pracownika może prowadzić do powstawania dolegliwości układu mięśniowo-szkieletowego, dlatego też istotne są zarówno badanie występowania dolegliwości mięśniowo-szkieletowych, jak również i ocena obciążenia mięśniowo-szkieletowego na stanowisku pracy.

Powstawanie dolegliwości układu mięśniowo-szkieletowego może być związane nie tylko z pozycją ciała pracownika, ale również z siłami przez niego wywieranymi, obciążeniem statycznym lub dużą powtarzalnością czynności. Zapobieganie tym dolegliwościom w dużej mierze zależy od spełnienia wymagań bezpieczeństwa i ergonomii pracy oraz odpowiedniej organizacji pracy. Duże znaczenie ma także świadomość pracownika i sposób wykonywania pracy. Najbardziej dokładnymi narzędziami oceny obciążenia mięśniowo-szkieletowego są badania obiektywne, przeprowadzane z wykorzystaniem specjalistycznej aparatury. Przykładem metody badawczej umożliwiającej obiektywną ocenę obciążenia i zmęczenia układu mięśniowo-szkieletowego jest elektromiografia powierzchniowa (EMG), polegająca na rejestracji sygnału elektrycznego z mięśni podczas ich pracy. Z kolei kwestionariusze ergonomiczne umożliwiają subiektywną (wykonywaną przez pracowników) ocenę m.in. częstości i intensywności dolegliwości mięśniowo-szkieletowych. Ocenę obciążenia z zastosowaniem elektromiografii powierzchniowej przeprowadza się zazwyczaj na kilkunastoosobowej grupie osób, podczas gdy badania występowania dolegliwości mięśniowo-szkieletowych z zastosowaniem kwestionariuszy są wykonywane na większej grupie osób badanych.
Elektromiografia powierzchniowa jest nową, bezinwazyjną metodą badawczą umożliwiającą obiektywną ocenę obciążenia i zmęczenia mięśni (Bartuzi, Roman-Liu 2007; Bartuzi i in. 2007; Cook i in. 1998; Piscione, Gamet 2006). Siła rozwijana przez mięśnie i w związku z tym napięcie elektryczne mięśni wyrażane jest poprzez amplitudę sygnału EMG. Autorzy wielu badań wskazują na występowanie korelacji pomiędzy amplitudą sygnału EMG a siłą rozwijaną przez mięśnie (DeLuca 1997; Kamińska i in. 2007; Roman-Liu 2003; Roman-Liu i in. 2004). Analiza amplitudy sygnału EMG znajduje zastosowanie do różnych celów. Jednym z głównych zastosowań jest ocena obciążenia mięśni podczas wykonywania czynności pracy.
W celu określenia częstości występowania dolegliwości mięśniowo-szkieletowych najczęściej stosowany jest kwestionariusz NMQ (Nordic Musculoskeletal Questionnaire). Kwestionariusz nordycki został opracowany w 1987 roku przez Kuorinka oraz Jonssona (Kuorinka i in. 1987).
W badaniach przeprowadzanych w CIOP-PIB wykorzystywany jest kwestionariusz nordycki uzupełniony o skalę VAS (Visual Analogue Scale). Wizualna skala analogowa (VAS) jest graficzną skalą opisową. Osoba badana określa stopień natężenia bólu na linijce o długości 10 cm, gdzie 0 oznacza brak bólu, a 10 cm – najsilniejszy ból (jaki może sobie wyobrazić). Wartości w zakresie VAS 0-3 wskazują na niewielką intensywność bólów. Wartości powyżej 7 oznaczają bardzo silne bóle (nie do wytrzymania).
Celem niniejszej pracy było przedstawienie wyników badań wskazujących na występowanie dolegliwości mięśniowo-szkieletowych w populacji pracowników biurowych oraz ocena obciążenia mięśniowo-szkieletowego, występującego na tego typu stanowiskach pracy.

Metodyka badań z zastosowaniem kwestionariusza NMQ
Zasadniczym pytaniem, na które odpowiada kwestionariusz nordycki jest: „Czy pojawiają się dolegliwości mięśniowo-szkieletowe w danej populacji, a jeśli tak, to w jakich partiach ciała są zlokalizowane”. Kwestionariusz zawiera pytania dotyczące oceny częstości występowania, bólów w obrębie układu mięśniowo-szkieletowego w ciągu ostatnich 7 dni oraz 12 miesięcy. Do pytań dołączony jest rysunek przedstawiający postać człowieka, dzięki czemu możliwe jest obrazowe przedstawienie miejsc na ciele, gdzie pojawia się ból. Rysunek przedstawia dziewięć regionów anatomicznych: szyja/kark, ramiona, dolna część pleców, górna część pleców, łokcie, nadgarstki/ręce, biodra/uda, kolana, kostki/stopy. Zadaniem respondenta jest uważne wypełnienie kwestionariusza, dokładne przemyślenie odpowiedzi oraz zaznaczenie na rysunku miejsca, w którym pojawiają się dolegliwości, o ile takie występowały.
W badaniach przeprowadzonych w CIOP-PIB na 53 stanowiskach komputerowych, w celu określenia częstości występowania dolegliwości mięśniowo-szkieletowych, zastosowany został zmodyfikowany kwestionariusz nordycki uzupełniony o skalę VAS (Visual Analogue Scale) oraz kwestionariusz własny (Kamińska i in. 2008).  Średnia wieku osób wypełniających kwestionariusze wynosiła około 42 lata (41,71 ± 10,10).

Wyniki badań z zastosowaniem kwestionariusza NMQ
Z analizy ankiet wynika, że pracownicy najczęściej skarżą się na dolegliwości kręgosłupa lędźwiowego (5,58 w skali VAS) oraz te właśnie dolegliwości są najbardziej intensywne (4,8 w skali VAS) w ostatnim miesiącu i (4,79 w skali VAS) w ciągu ostatnich 6 miesięcy. Dolegliwości kręgosłupa szyjnego wymieniane są w drugiej kolejności, zarówno pod względem intensywności (rys. 1), jak i częstości występowania.

więcej w numerze 1/2010