dr inż. Jerzy Obolewicz
Politechnika Białostocka

Rozkład temperatur w Polsce jest zróżnicowany i z tego powodu głębokość przemarzania gruntu w różnych rejonach kraju jest różna. Głębokość przemarzania gruntu jest bardzo ważna z budowlanego punktu widzenia, ponieważ mróz powoduje powstawanie wysadzin - przemieszczeń gruntu pod wpływem zamarzniętej w nim wody.

Przemarznięte grunty podnoszą się z dużą siłą, co może spowodować przemieszczanie się fundamentów obiektów. Aby ochronić obiekt przed takimi uszkodzeniami, oparcie jego fundamentów na gruncie powinno znajdować się poniżej granicy zamarzania.

Głębokość strefy przemarzania zależy od strefy klimatycznej. W Polsce wydzielono cztery takie strefy. Najniższe temperatury występują w styczniu, najchłodniejszym regionem w tym miesiącu są obszary wschodnie, i tam temperatura wynosi od -4 do -5°C, a w części północno-wschodniej spada poniżej -5°C. W Polsce środkowej temperatura wynosi około -3°C, na zachodzie waha się od -2°C do -1°C, na terenach górzystych od -4°C do -8°C (w Tatrach -7°do -8°C), a nad Morzem Bałtyckim waha się od -2°C do -1°C.

Warunki, jakie zgotowała tegoroczna zima były szczególnie trudne dla budownictwa - gruba pokrywa śnieżna zalegała przez kilkadziesiąt dni, ziemia była zamarznięta średnio ponad metr głębokości, a duży mróz ograniczał prowadzenie prac budowlanych.

Zasadniczo po zimie następuje wiosna, jednak pomiędzy tymi okresami znajduje się klimatyczny etap przejściowy, w którym mogą występować niższe temperatury, zalegająca pokrywa śnieżna oraz zróżnicowana przemarznięta warstwa gruntu.
Ze względu na niestabilność warunków klimatycznych okres ten jest szczególnie ważny przy prowadzeniu otwartych robót budowlanych na budowach, ponieważ większości materiałów budowlanych można używać podczas temperatury powyżej 0°C, a zalecany zakres temperatur waha się od +5 do +25°C. Zachowanie wymogów dotyczących temperatury zapewnia prawidłowy przebieg procesów wiązania spoiwa i decyduje o osiągnięciu przez materiał właściwych parametrów użytkowych. Przy spadku temperatury poniżej +5°C pojawiają się zakłócenia przebiegu wiązania i utwardzania materiałów. Zjawisko to dotyczy temperatury otoczenia i podłoża. Niedopuszczalne jest stosowanie materiałów na podłoża zamrożone lub zaśnieżone, szczególnie podczas wykonywania procesów mokrych, a więc betonowania, murowania i tynkowania. Istnieją wprawdzie dodatki przeciwmrozowe, czy zaprawy szybkowiążące, które pozwalają na wykonywanie prac w obniżonych temperaturach czy szybszy postęp robót, jednak w każdym przypadku należy liczyć się ze wzrostem kosztów czy wydłużeniem czasu trwania robót.

Zima w budownictwie jest okresem „martwym”. Oznacza to, że w czasie tym nie prowadzi się robót budowlanych lub prowadzi je w ograniczonym zakresie.
Niezależnie od pory roku obowiązuje jednak prawo określające obowiązki dotyczące terenu budowy. Kodeks pracy , wprowadzony ustawą z 1974 r., zobowiązuje zakład pracy do zapewnienia pracownikom bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. Realizacja tego obowiązku dotyczy także budów, w tym kierownictwa każdej budowy. Kierownik budowy jest koordynatorem robót na budowie i odpowiada za całokształt budowy, w tym za teren budowy i jego zagospodarowanie . Do podstawowych obowiązków kierownika budowy należy między innymi: odpowiednie zabezpieczenie terenu budowy wraz ze znajdującymi się na nim obiektami budowlanymi, urządzeniami technicznymi i stałymi punktami osnowy geodezyjnej oraz podlegającymi ochronie elementami środowiska przyrodniczego i kulturowego .

Termin „teren budowy” oznacza przestrzeń, w której prowadzone są roboty budowlane wraz z przestrzenią zajmowaną przez urządzenia zaplecza budowy , zaś „zagospodarowanie terenu budowy” należy do prac przygotowawczych, które należy wykonać przed rozpoczęciem budowy   – zdaniem autora, także przy wznowieniu robót po zimie. Szczegółowe wymagania dotyczące zagospodarowania terenu budowy ,  zostały prawnie określone w obszarach:
 teren budowy lub robót,
 strefy niebezpieczne,
 drogi dojazdowe,
 przejścia dla pieszych,
 drogi komunikacyjne,
 przejścia dla pracowników,
 składowanie materiałów budowlanych,
 eksploatacja urządzeń elektroenergetycznych,
 oświetlenie.

Teren budowy lub robót
Teren budowy powinien być, w miarę potrzeby, ogrodzony. Ogrodzenie powinno być wykonane tak, aby nie stwarzało zagrożenia dla ludzi. Wysokość ogrodzenia powinna wynosić co najmniej 1,50 m. Jeżeli ogrodzenie terenu budowy lub robót nie jest możliwe, należy oznakować granice terenu za pomocą tablic ostrzegawczych, a w razie potrzeby zapewnić stały nadzór.

Strefy niebezpieczne
Strefy niebezpieczne uniemożliwiające dostęp osobom postronnym wyznacza się przez ich ogrodzenie i oznakowanie. Strefę niebezpieczną, w której istnieje zagrożenie spadania z wysokości przedmiotów, należy ogradzać balustradami. W swym najmniejszym wymiarze liniowym, liczonym od płaszczyzny obiektu budowlanego, strefa niebezpieczna nie może wynosić mniej niż 1/10 wysokości, z której mogą spadać przedmioty, lecz nie mniej niż 6. Strefa niebezpieczna w zwartej zabudowie miejskiej może być zmniejszona, pod warunkiem zastosowania innych rozwiązań technicznych lub organizacyjnych, zabezpieczających przed spadaniem przedmiotów. Przejścia, przejazdy i stanowiska pracy w strefie niebezpiecznej zabezpiecza się daszkami ochronnymi. Daszki ochronne powinny znajdować się na wysokości nie mniejszej niż 2,4 m nad terenem w najniższym miejscu i być nachylone pod kątem 45° w kierunku źródła zagrożenia. Pokrycie daszków powinno być szczelne i odporne na przebicie przez spadające przedmioty. W miejscach przejść i przejazdów szerokość daszka ochronnego wynosi co najmniej o 0,5 m więcej z każdej strony niż szerokość przejścia lub przejazdu. Używanie daszków ochronnych jako rusztowań lub miejsc składowania narzędzi, sprzętu, materiałów jest zabronione.

Drogi dojazdowe
Drogi dojazdowe do budowy powinny mieć utwardzoną nawierzchnię i być oznakowane zgodnie z przepisami o ruchu na drogach publicznych.

Przejścia dla pieszych
Przejścia dla pieszych należy wyznaczać w miejscach bezpiecznych. Szerokość drogi przeznaczonej dla ruchu pieszego jednokierunkowego powinna wynosić co najmniej 0,75 m, a dwukierunkowego – 1,2 m. Przejścia nad zagłębieniami lub obok nich powinny być zaopatrzone w balustrady z poręczą ochronną na wysokości 1,10 m, deską krawężnikową o wysokości 0,15 m oraz wypełnieniem przestrzeni pomiędzy poręczą a deską w sposób zabezpieczający pracowników przed upadkiem z wysokości.

Drogi komunikacyjne
Drogi komunikacyjne na budowie dla wózków i taczek, usytuowane nad poziomem terenu powyżej 1 m również należy zabezpieczać balustradą. Nachylenie tych dróg nie może być większe niż:
• dla wózków szynowych – 4 proc.,
• dla wózków bezszynowych – 5 proc.,
• dla taczek – 10 proc.

Przejścia dla pracowników
Przejścia dla pracowników znajdujące się na pochyłościach o pochyleniu większym niż 15 proc. zaopatruje się w listwy umocowane poprzecznie, w odstępach nie mniejszych niż 0,4 m lub w schody o szerokości nie mniejszej niż 0,75 m, co najmniej z jednostronnym zabezpieczeniem balustradą. Pochylnie, po których dokonuje się ręcznego przenoszenia ciężarów, nie powinny mieć spadków większych niż 10 proc.

Składowanie materiałów budowlanych
Składowania materiałów budowlanych należy dokonywać tylko w wyznaczonych miejscach, odpowiednio wyrównanych do poziomu, utwardzonych i odwodnionych, w sposób zabezpieczający przed przewróceniem, zsunięciem lub rozsunięciem się stosów materiałów.

więcej w numerze 4/2010