dr inż. Jerzy Obolewicz, Politechnika Białostocka

Problematyka bezpieczeństwa staje się przedmiotem coraz powszechniejszego zainteresowania i w rezultacie coraz większej krytyki, zaś bezpieczeństwo pracy rozumiane jako ogół środków i urządzeń służących do stworzenia odpowiednich warunków pracy, eliminujących zagrożenie życia lub zdrowia zatrudnionych i usuwających lub ograniczających szkodliwości związane z procesem pracy i środowiskiem pracy, zagadnieniem co najmniej pilnym.

Powszechnie bezpieczeństwo pracy w budownictwie kojarzone jest z wypadkami na budowach. Przeglądając dane GUS o wypadkach przy pracy w latach 1991-2008, zauważa się wzrost liczby osób poszkodowanych.

Największy wzrost nastąpił w sekcjach: handel i naprawy, budownictwo, działalność usługowa komunalna, społeczna, indywidualna i pozostała. Również w sekcji budownictwo odnotowano największy wzrost wypadków śmiertelnych . Inspektorzy PIP dokonali analizy okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy, z której wynika, że były to głównie przyczyny: ludzkie; organizacyjne i techniczne.
W 2008 r. inspektorzy PIP przeprowadzili 4 876 kontroli na 2 942 budowach na terenie kraju. Kontrolowano w szczególności budowy o charakterze mieszkalnym, biurowym, budowy hal produkcyjnych, hoteli, szkół, przedszkoli. Na 2 423 budowach prowadzono prace na wysokości, na 296 budowach – roboty ziemne i w wykopach, na 409 budowach – roboty rozbiórkowe i remontowe. Łącznie skontrolowano 4 351 pracodawców zatrudniających ponad 58 tys. pracowników.

Wśród przyczyn stwierdzonych w czasie nieprawidłowości wymieniono :
1) niechęć pracodawców (inwestorów) do ponoszenia kosztów odpowiedniego zabezpieczenia stanowisk pracy,
2) niedopracowanie projektów budowlanych w zakresie planu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia,
3) duża ilość podmiotów wykonujących prace na terenie budowy i przerzucenie odpowiedzialności za stan bhp na podwykonawców, którzy mają dużo mniejsze możliwości organizacyjne i finansowe,
4) duża rotacja pracowników, z czym wiąże się konieczność organizowania kolejnych szkoleń bhp, badań lekarskich, zaplecza, wyposażenia w środki ochrony indywidualnej, odzież i obuwie robocze,
5) pośpiech i często chaos organizacyjny wynikający z dotrzymania zbyt krótkich terminów realizacji inwestycji,
6) łączenie wielu funkcji kierowników budów – nadzorowanie kilku placów budowy w różnej fazie robót oraz sprawowanie funkcji koordynatora ds. bezpieczeństwa i higieny pracy powoduje, że nie wypełniają oni właściwie swoich obowiązków,
7) niski poziom wiedzy z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy wśród pracodawców i pracowników (zwłaszcza małych firm),
8) niewypełnianie przez służby bhp obowiązków w zakresie przeprowadzania kontroli warunków pracy na budowie.
W budownictwie wszystko, co złe, co nieefektywne przypisuje się najczęściej niedostatkom organizacji pracy traktowanej zarówno przedmiotowo, jak i czynnościowo. Różnorodność i wieloetapowość obiektu budowlanego i technik jego tworzenia z góry wykluczają jedynie słuszne pomysły, które mogłyby raz na zawsze zapewnić bezpieczeństwo. Organizacja pracy nie przychodzi do budownictwa z zewnątrz i nie jest narzucana bezwzględnym reżimem procesu technologicznego, tak jak to się dzieje w produkcji fabrycznej. Tutaj źródłem informacji jest każde stanowisko pracy na budowie. Zmienność akcji, miejsca i czasu poczynań pracowników budowlanych zmusza więc do ciągłego myślenia, do ciągłej analizy wartości i racjonalności działań. Właściwie zorganizowana i kierowana budowa jest podstawą bezpiecznej i efektywnej pracy.
Bezpieczna organizacja budowy wiedzie przez obiektywne rozpoznanie istoty „trudnych” zjawisk bezpieczeństwa i organizacji pracy poprzez uświadomienie logiki procesów budowlanych – zmierzając w końcu do wykształcenia wśród pracowników budownictwa naturalnej reakcji na bezpieczeństwo i ciągłe jej ulepszanie. Tworzy się wtedy naturalny system bezpiecznej budowy.
O terminie „organizacja”
„Organizacja" jest terminem wieloznacznym . Jedno ze znaczeń to „cecha” przysługująca rzeczy zorganizowanej. Stwierdzając, że np. organizacja przedsiębiorstwa jest dobra, rozumiemy przez to cechę (atrybut) tego przedsiębiorstwa (znaczenie atrybutowe). Drugie to „sama rzecz", którą uważamy za zorganizowaną, np. stwierdzając: Exbud to lider polskiego budownictwa. Mówimy w rzeczowym ujęciu o terminie organizacja (znaczenie rzeczowe). Czasem wypowiadamy ten termin, kiedy uważamy, że jakieś działanie powinno nabyć walor zorganizowania, np. kierownik powinien „zorganizować” odśnieżanie ulicy przed firmą (znaczenie czynnościowe).
Rozróżnia się trzy różne spojrzenia na „rzeczy” zorganizowane:
1) konkretne – inni mówią przestrzenne, jeśli uwzględniamy, jakie one są, jakie mają cechy i jakie stosunki występują między nimi; również, gdy zastanawiamy się, co się z nimi dzieje, jakie w nich zachodzą procesy oraz jakie spotkają je zdarzenia,
2) statyczne – chcąc zatrzymać uwagę na szczegółach struktur rzeczy i rozpatrywać stan struktury w danej chwili, odrywamy je chwilowo od procesów, jakie w niej zachodzą – stan ten obejmuje np. pionowe i poziome rozczłonkowanie organizacji, zakres uprawnień, obowiązków i odpowiedzialności, powiązania hierarchiczne i funkcjonalne,
3) dynamiczne – chcąc skupić uwagę na przebiegu procesów, odrywamy je chwilowo od ich podłoża, czyli elementów struktury, które nie ulegają zmianie; zmiany nienaruszające równowagi dynamicznej to takie, które są odwracalne, zaś zmiany nieodwracalne naruszają stan równowagi dynamicznej i prowadzą do nowego, zmienionego stanu równowagi, który obejmuje np. powiązania informacyjne i techniczne.
Jedną z najpełniejszych definicji pojęcia organizacji podał w „Traktacie o dobrej robocie” Kotarbiński. Przez organizację rozumiał w ogóle taką całość, której składniki współprzyczyniają się do powodzenia całości, a całość do powodzenia części.
Struktura bezpiecznej budowy
Dla celów praktycznych, bezpieczną organizację budowy moglibyśmy definiować jako strukturę zmierzającą do ustalonego przez siebie celu – utrzymania bezpieczeństwa na budowie. Instytucje natomiast to „rzeczy” zorganizowane, złożone z ludzi połączonych „wiązką" wspólnych celów wraz z zasobami, których ludzie ci używają w swym działaniu.
Specyfika budownictwa powoduje, że organizacja przedsiębiorstwa budowlanego jest dwupoziomowa. Pierwszy poziom stanowi „kierownictwo przedsiębiorstwa” (tzw. dyrekcja wraz z odpowiednim zespołem współpracowników) o dość stabilnej organizacji, a drugi – „kierownictwo budowy wraz z zespołami pracowników” (w wielu przypadkach – podwykonawców) o bardzo zmiennej strukturze zależnej od rodzaju zadania, wielkości i czasu trwania budowy itp. Dla osiąganych przez przedsiębiorstwo rezultatów ważniejsza jest właściwa organizacja każdej budowy niż samego przedsiębiorstwa.
Ustawa prawo budowlane  normuje działalność obejmującą „budowę” obiektów budowlanych. Ilekroć w ustawie jest mowa o „budowie” – należy przez to rozumieć wykonywanie obiektu budowlanego w określonym miejscu, a także odbudowę, rozbudowę, nadbudowę obiektu budowlanego, zaś „bezpieczeństwo pracy na budowie” rozumiane jako ogół środków i urządzeń służących do stworzenia odpowiednich warunków pracy eliminujących zagrożenie życia lub zdrowia pracowników budowy i usuwających lub ograniczających szkodliwości związane z procesem wykonywania obiektu budowlanego. Budowa odbywa się na określonym terenie.

więcej w numerze 5/2010