Magdalena Nogańska
Główny Inspektorat Sanitarny

Substancje chemiczne otaczają nas ze wszystkich stron. Są w środowisku naturalnym, dostają się do ludzkiego organizmu w pokarmie, w wodzie, powietrzu. Dodatkowym źródłem oddziaływania substancji chemicznych na zdrowie człowieka są wyroby mające bezpośredni bądź pośredni kontakt z ciałem człowieka.

REACH a chemikalia w obuwiu i tkaninach
Działanie szkodliwych substancji chemicznych na zdrowie konsumentów ma w większości przypadków ukryty charakter, dający skutki po latach. Skutki te rzadko kojarzone są z użytkowaniem wyrobów zawierających substancje niebezpieczne dla zdrowia. Spośród wyrobów mających długotrwały kontakt z ciałem człowieka można wymienić wyroby tekstylne i skórzane. To one mogą przez wiele lat oddziaływać na nasze zdrowie.
W większości przypadków konsument nie jest świadomy tego, jakie substancje mogą stanowić zagrożenia dla jego zdrowia i jakie mogą być skutki zastosowania niebezpiecznych substancji do produkcji skór i wyrobów włókienniczych. Jedynie natychmiastowa reakcja alergiczna może ostrzec konsumenta o niepożądanym oddziaływaniu danego wyrobu na organizm człowieka. Pozostaje natomiast oddziaływanie długotrwałe substancji niebezpiecznych, którego skutki mogą się ujawnić dopiero po kilku lub kilkunastu latach, a których konsumenci nie są w stanie zidentyfikować.

Co niesie zagrożenie?
W odniesieniu do skór i wyrobów skórzanych wśród substancji o działaniu szkodliwym, zawartych w tych wyrobach, najczęściej wymienia się:
• związki chromu sześciowartościowego Cr-VI.,
• formaldehyd,
• barwniki azowe,
• pentachlorofenol,
• ftalany.
Natomiast wśród wyrobów włókienniczych substancjami o działaniu szkodliwym, które podlegają ograniczeniom zastosowania wymienia się przede wszystkim barwniki azowe.
Rewolucyjna, nowa polityka chemiczna, spisana w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady z 18 grudnia 2006 roku zwana REACH  postawiła sobie za cel zapewnienie wysokiego poziomu ochrony zdrowia ludzkiego oraz środowiska i zgodnie z planem wdrożeniowym, przyjętym 4 września 2002 roku podczas światowego szczytu w sprawie równoważnego rozwoju w Johannesburgu, Unia Europejska założyła, aby do roku 2020 chemikalia były wytwarzane i stosowane w sposób prowadzący do minimalizacji istotnych negatywnych skutków dla zdrowia ludzkiego i dla środowiska. Trudno jednoznacznie stwierdzić, czy to krótki, czy długi okres czasu. I to właśnie czas pokarze, jak wiele substancji zostanie wyeliminowanych z życia człowieka.

W jakim stopniu REACH dotyczy wyrobów?
Wymagania dla wytwórców, importerów i dostawców wyrobów skupiają się wokół dwóch podstawowych obowiązków wynikających z REACH, tj. rejestrowania i zgłaszania substancji zawartych w wyrobach w Europejskiej Agencji Chemikaliów w Helsinkach. Ponadto mają oni obowiązek przekazywać informacje dotyczące zawartości pewnych substancji klientom oraz przestrzegać wszelkich ograniczeń w zakresie stosowania substancji chemicznych obowiązujących w całej Wspólnocie. Te cztery obowiązki mają zastosowanie w pewnych warunkach, określonych w art. 7 i 33 oraz w odniesieniu do pozycji zapisanych w załączniku XVII  rozporządzenia REACH.
Dostawcy wyrobów (tzn. ci, którzy sami nie wytwarzają ani nie importują wyrobów), muszą spełniać jedynie wymogi art. 33.
Należy podkreślić, że wyroby jako takie nie podlegają rejestracji. Wyrób, zgodnie z art. 3 pkt 3 rozporządzenia, oznacza przedmiot, który podczas produkcji otrzymuje określony kształt, powierzchnię, konstrukcję lub wygląd zewnętrzny, co decyduje o jego funkcji w stopniu większym niż jego skład chemiczny. Wymogi rejestracyjne w stosunku do substancji zawartych w wyrobach określone są w artykule 7 rozporządzenia.
Rejestracja (art. 7 ust. 1) substancji zawartych w wyrobach jest obowiązkowa dla wytwórcy lub importera wyrobów jedynie gdy spełnione są następujące warunki:
•  substancje mają być uwolnione z wytworzonych lub importowanych wyrobów w normalnych racjonalnie przewidywalnych warunkach użytkowania,
•  łączna ilość substancji obecna w wytworzonych i/lub importowanych przez dany podmiot wyrobach, z których ma być uwolniona, przekracza 1 tonę rocznie na producenta lub importera.
Uwzględniać trzeba zarówno ilości substancji, które przeznaczone są do uwolnienia, jak i ilości, które nie będą uwolnione. Ponadto, jeśli wytwarzany/importowany jest więcej niż jeden rodzaj wyrobu, z którego ma być uwalniana substancja, to trzeba sumować ilości tej substancji we wszystkich wyrobach, z których ma być ona uwalniana.
Podkreślić należy, że powyższy przypadek nie będzie dotyczył normalnej sytuacji uwalniania się substancji z tkaniny przeznaczonej na odzież czy obuwie, w przypadku gdy producent nie założył zamierzonego uwolnienia się substancji z wyrobu. Tylko zamierzone uwalnianie substancji podlega wymogom artykułu 7 ust.1.
Nawet jeżeli powyższe kryteria są spełnione przez substancję występującą w wyrobie, to nie musi ona być rejestrowana przez wytwórcę lub importera wyrobu, jeśli została wcześniej już zarejestrowana do takiego zastosowania (art. 7 ust. 6).
Zgodnie z art. 7 ust. 5, Agencja może postanowić, że wytwórca lub importer wyrobu musi wystąpić o rejestrację substancji zawartej w wyrobie, jeśli ilość tej substancji przekracza 1 tonę na rok i jeśli istnieje podejrzenie, że substancja jest uwalniana z wyrobu i stwarza zagrożenie dla zdrowia ludzkiego lub środowiska. To może dotyczyć każdej substancji, która nie została jeszcze zarejestrowana do danego zastosowania na podstawie art. 6 lub art. 7 ust.1.
Zgłoszenie substancji zawartych w wyrobach jest wymagane, gdy spełnione są wszystkie warunki wymienione w art. 7 ust. 2. Pierwszy warunek wymusza, by substancja umieszczona była na liście kandydackiej  substancji wymagających zezwolenia (art. 59 ust. 1) oraz by znajdowała się we wszystkich wyrobach wytwarzanych lub importowanych przez jeden podmiot w łącznej ilości 1 tony rocznie (na producenta lub importera). Ponadto substancja ta będzie obecna w wyrobach w stężeniu powyżej 0,1 proc. wagowych.
Jeśli jednak jeden lub oba z poniższych warunków są spełnione, to zgłoszenie nie jest wymagane gdy:
• wytwórca lub importer może wykluczyć narażenie ze strony tych substancji ludzi lub środowiska w normalnych lub racjonalnie przewidywalnych warunkach stosowania, w tym usuwania (art. 7 ust. 3),
• substancja została już zarejestrowana dla danego zastosowania na podstawie art. 7 ust. 6.
Wartość progu stężenia 0,1 proc. wag. dotyczy wyrobu w postaci, w jakiej jest wytwarzany lub importowany. Nie odnosi się on do jednorodnych materiałów ani części wyrobu, jak to może mieć miejsce w przypadku innych przepisów, lecz do wyrobu jako takiego (tj. w postaci wytworzonej lub importowanej).
Celem art. 33 jest zapewnienie, że wraz z wyrobami przekazywane są dostateczne informacje pozwalające na bezpieczne użytkowanie tych wyrobów.
Wytwórcy, importerzy i inni dostawcy wyrobów zawierających substancje wzbudzające szczególnie duże obawy (SVHC)  wymienione na liście kandydackiej substancji wymagających zezwolenia w stężeniu przekraczającym 0,1 proc. wag. muszą dostarczyć odpowiednie dostępne im informacje odbiorcom wyrobów, a przynajmniej nazwę substancji. Podkreślić należy, że termin „odbiorcy” nie obejmuje konsumentów w rozumieniu rozporządzenia REACH. Informacja ta ma być przekazywana „automatycznie” (art. 33 ust. 1) wraz z przekazaniem wyrobu. Dla tego wymogu nie obowiązuje żaden próg tonażowy (tzn. dotyczy również ilości poniżej 1 tony na rok) i nie obowiązuje dla niego zwolnienie na mocy art. 7 ust. 3 (wykluczenie narażenia) ani na mocy art. 7 ust. 6 (substancja już zarejestrowana do danego zastosowania).
Informacje dostępne dostawcy, konieczne dla zapewnienia bezpiecznego użytkowania wyrobu, muszą być również – na żądanie – przekazywane konsumentom (art. 33 ust. 2). Informacja powinna być przekazana bezpłatnie konsumentom w ciągu 45 dni od otrzymania żądania.

Jakie są ograniczenia w stosowaniu niebezpiecznych substancji?
Ograniczenia (załącznik XVII): Zawartość określonych substancji w wyrobach może być ograniczona albo zastosowanie tych substancji zakazane w ramach procedury wprowadzania ograniczeń. Wytwórcy i importerzy wyrobów muszą spełniać warunki ograniczeń i zakazów określone w załączniku XVII do rozporządzenia REACH od 1 czerwca 2009 roku.

więcej w numerze 10/2009